ياد كردهاند . در اين مورد خاص شهادت مؤلفانى كه پيرامون مصب اين رود مطالبى نوشتهاند ، به اندازهء نوشتهء مؤلفانى كه عمليات جنگى و عبور لشكريان از اينرود را به شرح آوردهاند ، معتبر نيست . در يكى از مآخذ چنين آمده است كه حكام مازندران را پس از شكست بر كشتى نشانيدند و تا محلى به نام آغريچ كه در آنجا آب آمودريا به درياى خزر مىريخته است ، بردند و سپس تا مسافتى در مسير علياى رود فرستادند .
شهادت ديگرى از خواند مير در سدهء 16 ميلادى كه به بازنويسى آثار متقدمان پرداخته موجود است . وى مىنويسد سلطان حسين ( در سال 1460 ميلادى ) از طريق استرآباد به سوى شمال رفت و اين مسير را از ميان رودخانه طى كرد . هم او از لشكركشى ديگرى ، در سال 1464 خبر داده است . وى مىنويسد سلطان حسين نخست به استرآباد و از آنجا به شمال رفت ، ولى لشكر او به خاطر نزديكى دريا و باتلاقى بودن ساحل آسيب ديد ، سپس لشكر او به آمودريا ، به محل ادك رفت و در مسير آصف به شهر وزير در بخش سفلاى اورگنج كه شهرى نوبنياد بود ، رسيد . تناقض در نوشتههاى اين مورخ پيرامون مطالب ياد شده درخور توجه است : خواندمير در اثر خود ضميمهاى جغرافيايى دارد حاكى از اين كه در سدهء دهم ميلادى آب آمودريا به درياچهء آرال مىريخته است . وى در ضمن به واقعهاى اشاره كرده است مبنى بر اين كه در زمان او آب آمودريا به درياى خزر مىريخته است . از ديدگاه تاريخى جاى ترديد باقى نمىماند كه آب آمودريا پس از عصر مغولان به درياى خزر مىريخته است .
بدين ترتيب ، ما در اينجا با مسألهاى مواجه مىشويم كه از نظر متخصصان علوم طبيعى و تاريخ درخور توجه است . گرچه براى روشهاى علوم طبيعى اغلب اهميت خاصى قائل مىشوند ، مع هذا اين مسئله براساس روشهاى متكى بر علم تاريخ حل شده است « 1 » .
پيرامون مسئله مربوط به آمودريا مىتوان به نظريهء چايكوفسكى نيز اشاره كرد « 2 » .
هامش
( 1 ) . كارهاى و . . و . بارتولد نتوانست مسئله مربوط به آمودريا و مصب اوزبوى را حل كند . ر . ك . به : آثار آكادميسين بارتولد ، جلد دوم ، قسمت اول ، ص 156 ، پانوشت 9 . - ب . استاويسكى .
( 2 ) . ر . ك . به : آ . چايكوفسكى ، گذشتهء دور تركستان ، سن پترزبورگ 1896 ؛ همين نويسنده ، موطن اقوام نژاد آريايى ، جائى كه در آنجا بودند و آن را ترك كردند ( مدارك مربوط به تحقيقات تاريخى - جغرافيايى مسئله آرياييان ) ، مسكو 1914 ؛ همين نويسنده ، تركستان و رودخانهء آن از روى نوشتههاى كتاب مقدس و -