خزر نمىريخته ، بلكه به آرال مىريخته است . و تنها در دورهء اساطيرى محتمل است آب اين رود به درياى خزر مىريخته است .
زمينشناسان ، بخصوص والتر زمينشناس آلمانى نيز به اين مسئله پرداختهاند . والتر ثابت نمود كه هيچگاه چنين چيزى نبوده و در اينجا هيچ اثرى از بقاياى جانوران و گياهان رودخانهاى از جمله گوش ماهى ديده نمىشود . ديگر آنكه مصب خشك اين رود حاصل عوامل ديگرى بوده است « 1 » . موشكتوف زمينشناس روس نيز از اين نظريه دفاع كرده است « 2 » . متعاقب آن زمينشناسان به مسئله آمودريا علاقمند شدند و براى حل آن به آرشيوها روى آوردند . وقتى موشكتوف از دنيا رفت ، بوگدانوويچ ضمن نگارش شرح احوال او نوشت كه يكى از خدمات موشكتوف حل كامل مشكل آمودريا بوده است « 3 » . بعدها من از ديدگاه تاريخشناسى به بررسى اين مسئله پرداختم « 4 » . به هنگام مطالعهء منابع قرون 13 تا 15 ميلادى پيرامون پيوستن آب آمودريا به درياچهء آرال متوجه شدم كه مؤلفان ضمن بحث پيرامون اين نكته اغلب به تكرار نوشتههاى مؤلفان سدهء دهم ميلادى پرداختهاند و بىآنكه به اوضاع و احوال عصر خود توجه نمايند ، نوشتههاى مؤلفان سدهء دهم را مو به مو نقل كردهاند . لذا از ديدگاه تاريخنگار ، نتيجهء كاملا مشخص است : كسانى كه به بازنويسى و تكرار نوشتههاى مؤلفان گذشته مىپرداختند مىتوانستند در آن روزگار از پيوستن آب آمودريا به درياچهء آرال ياد كنند . ولى كسانى كه به تكرار نوشتههاى مؤلفان قديم نپرداختهاند از پيوستن آب اين رود به درياى خزر
هامش
( 1 ) . ر . ك . به : اى . والتر ، قوانين تشكيل بيابانها در زمان حال و گذشته ، ترجمهء آ . نوسكوف از زبان آلمانى ؛ بانضمام آن مواردى كه توسط گ . گ . شنبرك ، ل . س . برگ و آ . دوبيانسكى تهيه شدهاند و در مقايسه با بيابانهاى روسى هستند . سن پترزبورگ ، 1903 ، صص 333 - 342 ؛J . Walter , Das Oxusproblem in historischer and geologischer Beleuchtung , Pet . Mitt , Bd 44 , 1898 , S . 204 - 214 .( 2 ) . مثلا ر . ك . به : اى . و . موشكتوف ، تركستان ، توصيف زمينشناختى و كوهشناختى ، اطلاعاتى كه در زمان مسافرت به تاريخ 1874 لغايت 1880 جمعآورى گرديدند . جلد 1 - 2 ، سن پترزبورگ ، 1886 - 1906 ، پتروگراد ، 1915 .
( 3 ) . - : ك . اى . بوگدانوويچ ، تأثير كارهاى علمى موشكتوف در پيشرفت دانش جغرافيايى آسيا ، گزارش مؤسسه جغرافيايى اپراتورى روسيه ، جلد 38 ، چاپ 6 ، 1905 ، صص 644 - 629 .
( 4 ) . ر . ك . به : بارتولد . و . و ، اطلاعاتى راجع به درياى آرال و زمينهاى پست آمودريا از كهنترين دوران تا قرن هفدهم ، تاشكند ، 1902 ؛ بارتولد ، پيرامون مسئلهء مربوط به پيوستن آب آمودريا به درياى خزر ، - نشريه بخش شرقى مؤسسه باستانشناسى ( امپراتورى ) روسيه ، جلد 14 ، 1902 ، صص 24 - 28 .