است كه از نقطهء ديدگاه مورخ ، وجود ديو و يا غول به مراتب بيش از وجود پيسيستراتوس به اثبات رسيده است ، زيرا شواهد زيادى وجود دارد مبنى بر اينكه كسانى ديو را ديدهاند ، حال آنكه حتى يك شاهد وجود ندارد كه پيسيستراتوس را ديده باشد .
با اين وصف و با وجود شواهدى مبنى بر رويت ديو از سوى مردم وجود پيسيستراتوس را مىپذيريم و وجود ديو را انكار مىكنيم . در حقيقت موردى وجود نداشته كه مردم ديو را در شرايط آسودگى خاطر ديده باشند : بىگمان اين نمودارى از خطاى باصره بوده است . مىتوان گفت كسانى ديو را ديدهاند ، ولى اين بدان معنا نيست كه ديو در واقع وجود داشته است .
به سخن خود پيرامون آمودريا باز مىگرديم . در اينجا شاهد تطابق مكرر اشياء و آثار طبيعى با شواهد مكتوب هستيم ، ولى اين تطابق مبهم به نظر مىرسد ، لذا ناگزيريم در عقيدهء خود تجديد نظر نماييم و با دقت خيلى بيشترى به منابع و مآخذ بنگريم . از دوران پتر اول ( كبير ) آگاهيهايى در دست داريم مبنى بر اين كه آب آمودريا در آغاز به درياى خزر مىريخت ، ولى بعد مسير خود را تغيير داد و به درياچه آرال پيوست . اندكى بعد اثر خان خيوه سدهء 17 ميلادى ابو الغازى بهادر خان كشف گرديد . در نوشتهء او چنين آمده است كه سى سال پيش از او تغييرى در مسير رود جيحون ( آمودريا ) پديد آمد . چنين به نظر مىرسد كه آب آمودريا تا سدهء شانزدهم ميلادى به درياى خزر مىريخت ، ولى بعدها ، رود مزبور به سوى درياچهء آرال تغيير مسير داد . در اينجا هيچ تناقضى بين گزارشها و واقعيات ديده نمىشود . بعدها توسط چندين دانشمند ، بخصوص در اثر دخويه پيرامون مصب قديمى آمودريا ( 1875 « 1 » ) شواهدى ارائه شد مبنى بر اين كه آب آمودريا روزگارى به درياچه آرال مىريخته است . اين نكته موجب بروز حدس و گمانى شد كه گويا « خوارزم كهن » در كنار مصب كهن و خشك شده اين رود قرار داشته است . دخويه پا را از اين نيز فراتر نهاد و بر پايه شواهد روشن مدعى شد كه در سدههاى 13 ، 14 و 15 ميلادى آب آمودريا به درياى خزر مىريخت . به موازات آن شواهد ديگرى وجود دارد كه حاكى از پيوستن آب آمودريا به درياچهء آرال بوده است . از همين جا مىتوان چنين نتيجه گرفت كه در ادوار تاريخى آب آمودريا به درياى
هامش
- پطربورگ ، 1899 [ كتابخانه آموزشى ، سرى دوم ( سال 1898 ) ، شمارههاى 4 - 3 ]
( 1 ) . ر . ك . به :De Goeje , Das alte Bett des oxus