سيزدهم ميلادى ، غازان خان ( 1295 - 1304 ) كه به عنوان مصلحى در ساختار نظام دولتى ايران شناخته شده بود نظم و ترتيبى بويژه در امور مالى پديد آورد كه به موجب آن درآمد مناطق افزايش مىيافت . در زمان او تبريز به عنوان پايتخت انتخاب گرديد و با تغييراتى كه در آن داده شد به صورت شهرى بزرگ درآمد . شهر تبريز از قرن نهم به عنوان شهر مهم آذربايجان محسوب مىگرديد ، ولى در عهد فرمانروايان قبل از مغول شهر كوچكى بيش نبود ، زيرا محيط شهر را 6000 گام تخمين زدهاند . با توجه به اينكه شهر مذكور پايتخت و داراى اهميت بوده ، مع الوصف به پاى گنجه و چه بسا ديگر شهرهاى بزرگ نمىرسيد . غازان خان مساحت شهر را پنج برابر كرد و در آن بناهاى عظيمى از جمله آرامگاه ، مسجد و غيره برپا نمود . فعاليت غازان خان نمىتوانست متوجه سرزمينهاى شمال كه آن را اكنون آذربايجان قفقاز مىنامند ، نباشد . چنانكه مىدانيم اين نام درگذشته به سرزمين مذكور اطلاق نمىشد . كشيش روبروك ، جهانگرد غربى ، در سال 1254 ميلادى و 15 سال پس از تصرف دربند از سوى مغولان به آنجا سفر كرد . با آنكه دربند شهرى كهن به شمار مىرود . مع هذا نوشته او نخستين توصيف از سوى فردى ناظر است . در زمان روبروك ، هنوز بقاياى ويرانيهايى كه مغولان پديد آوردند ، برجا بود . برجها و كنگرهء ديوارها فرو ريخته بودند . او از عدم هماهنگى بين طول و عرض اين شهر ياد كرده ، طول آن را برابر با يك ميل فرانسه ( بيش از سه ورست « 1 » ) ، و عرض آن را به اندازهء ميدان پرتاب يك سنگ از سويى به سوى ديگر آن ياد كرده است ، بعدها نيز همين عدم هماهنگى بين طول و عرض در گزارشهاى مؤلفان سالهاى قرن سيزدهم تائيد گرديد . قزوينى جغرافىنگار مشهور نيز در كتاب خود بنام « عجايب المخلوقات » از عدم هماهنگى بين طول و عرض دربند ياد كرده است . وى مىنويسد كه طول آن به اندازهء 3 / 2 فرسنگ است . در حالى كه عرض شهر در حد شتاب تيرى است كه از كمان رها شده باشد . بدين ترتيب ، توصيف او نيز همانند روبروك است .
در قرن دهم مؤلفان اسلامى به وضوح اعلام داشتند كه طول و عرض شهر به يك اندازه است . همين امر ، نمودار آن است كه اين ديوارها ، ديوارهاى قلعه دربند نبودهاند وسعت شهر نيز بيش از اين بوده و از ديوار تا سمت جنوب امتداد داشته است . وسعت شهر در اين زمان ، تنها شامل فضاى بين ديوارها مىشد ، و به همين خاطر است كه بعدها از دژى
هامش
( 1 ) . هر ورست معادل 0668 / 1 كيلومتر است . م .