زبان روسى ترجمه شده بودند ، مثل « دروازههاى طلايى » كه به ارسطو نسبت داده مىشود و يا « 1 »
« LoGiKi Aviasofo »
كه در حقيقت اثر غزالى - فيلسوف سدههاى 11 - 12 ميلادى است ، ولى اين آثار در قرن چهاردهم غير مستقيم از اروپاى غربى وارد روسيه شدند . يهوديان به عنوان مترجمان مهم زبانهاى شرقى به اروپايى ، واسطههاى اصلى بين فرهنگهاى شرقى و غربى بودند . آثار اسلامى هم بدينگونه از طريق اروپاى غربى به روسيه راه يافتند « 2 » .
اردوى زرين بخاطر موقعيتى كه بر سر راههاى اصلى بازرگانى كسب كرده بود ، دولتى با فرهنگ محسوب مىشد . در ضمن اين دولت به دولتى كه چندى بعد توسط مغولان در ايران پديد آمد منسوب و با آن مرتبط گرديد « 3 » . مغولان با سرعت به ايران نفوذ كردند ، ولى اشغال كامل آن سرزمين توسط هلاكو خان در سالهاى 50 قرن سيزدهم صورت گرفت . او در سال 1258 بغداد را تصرف نمود و خلافت عباسيان را پايان داد .
از اينرو ، دولتى بوجود آمد كه دامنهء حكومتش تا حدود درياى مديترانه امتداد يافت و قسمتى از آسياى صغير را هم شامل گرديد . مغولان سعى بر گسترش حكومت خود تا سوريه داشتند ، ليكن موفق نشدند و از سلاطين مصر شكست يافتند . در اين حكومت ، آذربايجان ايران از همان آغاز اهميت زيادى كسب كرد . خانهاى مغول شيفتهء اين سرزمين بويژه منطقهء حوضهء درياچهء اروميه شدند . در جزاير اين درياچه مقبرههايى وجود دارد كه مغولان قبل از پذيرش دين اسلام خانهاى خود را در آنجا دفن مىكردند . در نزديكى شهر مراغه رصدخانهاى جهت دانشمند مشهور خواجه نصير الدين توسى ساخته شد كه بىگمان نخستين رصدخانهء عصر خود بود . بعدها ، در اواخر قرن
هامش
( 1 ) . چنانكه ملاحظه شده است در هيچ يك از آثار غزالى و نيز آثار منسوب به او نشانى از آنچه بارتولد ارائه كرده است ديده نمىشود . محتمل است اين نام درست نباشد ، زيرا اثر غزالى در منطق « معيار العلم » نام دارد كه با نام روسى آن سازگار نيست - ويراستار .
( 2 ) . نظريهء ب . استاويسكى : حقايق تاريخى ، در وهلهء اول سطح بالاى زندگى شهرى و توليد صنايع در روسيه در دورهء قبل از مغولان ( مقايسه كنيد ، ريباكوف ، صنايع روسيه قديم ، مسكو ، 1948 ) و ركودى كه بعد از آن در اكثر نواحى روسيه ديده شد دليل بر نادرست بودن سخنان بارتولد است كه تأثير يوغ مغولان بر عقبماندگى فرهنگى روسيه از اروپاى غربى را تكذيب كرده بود .
( 3 ) . نظريهء ب . استاويسكى : دربارهء تاريخ آذربايجان در زمان هلاكوئيان ر . ك . به : آ . عليزاده ، تاريخ اجتماعى - اقتصادى و سياسى آذربايجان در قرن 14 - 13 ، باكو 1956 ؛ مقايسه كنيد : اى . ب .
پطروشفسكى ، كشاورزى و مناسبات ارضى در ايران قرون 14 - 13 ، مسكو - لنينگراد ، 1960 .