1 - اجمالا مىدانيم كه يك حرامى در ميان مشتبهات وجود دارد .
2 - خطاب اجتنب عن الحرام در حقّ ما منجّز بوده و بايد آن را امتثال كنيم .
3 - راهى جز احتياط و اجتناب از همهء اطراف شبهه جهت امتثال خطاب مزبور وجود ندارد ، چرا كه به هر طرف دست بزنيم احتمال عقاب دارد .
4 - دفع عقاب محتمل عقلا واجب است .
پس : از باب مقدّمهء علميّه بايد از تمام اطراف شبهه اجتناب كنيم . در نتيجه عمده مانع همان احتمال عقاب است كه عقلا بايد دفع شود .
ولى ايشان گفتند كه مانع از اجراء برائت مفقود است و حال آنكه در اينجا اثبات مانع شد ؟
بله و لكن هر احتمالى عقلا منجّز تكليف نيست ، مگر اينكه عقلائى باشد .
به عبارت ديگر : اگر احتمال عقلائى باشد ، عقل مىگويد بدان توجّه كن ، چنان كه احتمال عقاب در شبهات محصوره چنين است .
زيرا وقتى اطراف شبهه تنها دو طرف است مكلّف نسبت به هر طرف 50 / 0 احتمال حرمت و عقاب مىدهد . چنين احتمالى عقلائى و دفع آن واجب است .
و هكذا اگر اطراف شبهه سه ، شش ، و . . . باشد .
لكن اگر احتمال يك احتمال بسيار ضعيف باشد مثلا 0001 / 0 ملحق به عدم مىشود و بالوجدان توجّه به چنين احتمالى لازم نيست .
حال چون احتمالات در شبهات غير محصوره بسيار ضعيفاند ، عقلائى نبوده و ما بدان ترتيب اثر نمىدهيم و در نتيجه احتياط نمىكنيم .
عبارة اخراى دليل پنجم حضرات به زبان ساده چيست ؟
اين است كه :
وقتى اطراف شبهه زياد شود و وسعت پيدا كند ، احتمالات را تضعيف مىكند به قدرى كه يلحق العدم ، و ديگر دفع عقاب محتمل واجب ، محلّى نخواهد داشت .
فى المثل : دو اناء در اينجا وجود دارد و اجمالا مىدانيم كه احدهما خمر است .
حال اگر احتمال را ميان اين دو اناء تقسيم كنيم 50 / 0 به اين اناء و 50 / 0 به آن اناء مىرسد . اين احتمال قوى و عقلائى است در نتيجه مىگوئيم : دفع عقاب محتمل واجب ، پس احتياط واجب .
امّا اگر خمر ، مردّد باشد ميان 1000 اناء مسلّم است هر اناء 0001 / 0 احتمال دارد كه خمر باشد و چيزى كه احتمال حرمتش 0001 / 0 باشد ، كالعدم است .
رسائل شيخ انصارى ( فارسى ) — صفحة 377
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص٣٧٧