تشريح المسائل
مقدّمة بفرمائيد اشتباه در باب شبهات مقرونهء به علم اجمالى مربوط به چيست ؟
1 - گاهى اشتباه مربوط به فعل المكلّف و يا مكلّف به است مثل اينكه :
مكلّف نمىداند كه آيا مخاطب به خطاب اجتنب عن النّجس است و يا مخاطب به خطاب لا تغصب ؟
2 - و گاهى اشتباه مربوط به خود مكلّف است يعنى مكلّف مردّد است كه آيا مخاطب به اين خطاب است و يا آن خطاب .
اين اشتباه و تردّد نيز خود بر دو قسم است :
گاهى تردّد ميان دو كس است ، و گاهى پاى يك فرد در ميان است مثل خنثى .
در كداميك از دو قسم مذكور علم اجمالى منجّز است و احتياط را واجب مىكند ؟
- اگر طرفين شبهه دو يا چند نفر باشند مثل واجدى المنى فى ثوب المشترك .
كه هريك علم اجمالى دارند كه احدهما نجس است ، علم اجمالى بلااثر بوده و موجب احتياط نمىشود .
چرا ؟
زيرا چنان كه گفته شد هريك از اين دو وظيفه دارد به حساب خودش برسد و كارى به طرف ديگر نداشته باشد ، چونكه اجراء اصل در طرف ديگر تأثيرى بر او ندارد .
حال وقتى هريك شك در جنابت خود و وجوب غسل دارد از اصل عمليّه برائت استفاده كرده ، حساب خويش را تصفيه مىكند .
- و اگر طرفين شبهه مربوط به شخص واحد باشد كه علم اجمالى دارد كه يا مكلّف به تكاليف مردان است و يا مكلّف به وظائف زنان ، سؤال مزبور دو صورت پيدا مىكند :
اگر ما خنثى را طبيعت ثالثه بدانيم نه خطابات مختصّه به مردان متوجّه اوست و نه خطابات مختصّه به زنان ، بلكه موظف به انجام خطابات مشترك است .
امّا : اگر خنثى را طبيعت ثالثه ندانيم بلكه معتقد باشيم كه او در واقع يا مرد است يا زن كما عليه المشهور ، چرا كه خداى تعالى مىفرمايد :
( يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ إِناثاً وَ يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ الذُّكُورَ ، )
باز خنثى علم اجمالى دارد كه يا مخاطب به خطابات مختصّه به رجال است و يا مخاطب به خطابات مختصّه به زنان كه در اينجا سؤال ديگرى پيش مىآيد و آن اين است كه :
آيا چنين علم اجمالى مؤثر و موجب احتياط هست يا نه ؟