حال اگر مرادتان مخالفت معلومه تفصيلا است به شما مىگوئيم كه لازمهء اين سخن شما اين است كه پس ارتكاب هر دو طرف به صورت تدريجى جايز است چرا كه در هيچ واقعهاى حين العمل علم به حرمت نيست ، بلكه بعدا پيدا مىشود در حالى كه شما خودتان به اين مطلب ملتزم نيستيد بلكه مىگوئيد :
مخالفت قطعيّه با علم اجمالى مطلقا حرام است چه دفعى و چه تدريجى اگر مرادتان مخالفت معلومه مطلقا باشد كه قبلا گفتيم لا دليل عليه .
عبارة اخراى مطلب شيخ به جناب ميرزا چيست ؟
1 - اگر مرادتان اين است كه مخالفت معلومهء تفصيليه حرام است معنايش اين است كه هر دو اناء را مىتوان مرتكب شد منتهى تدريجا و نه دفعة .
زيرا : اگر دفعة مرتكب شود ، مىشود مخالفت معلومهء تفصيليه و اگر تدريجا مرتكب شود مخالفت معلومه تفصيليه نبوده و بلااشكال است .
پس شما اجازه داريد كه در شبههء محصوره همه اطراف شبهه را به صورت تدريجى مرتكب شويد اما جناب ميرزا شما خود نيز به اين مطلب ملتزم نيستيد و معتقديد كه مخالفت قطعيّه با علم اجمالى مطلقا حرام است چه دفعى و چه تدريجى .
2 - و اگر مرادتان اين است كه مخالفت معلومه ، اجمالا يا تفصيلا حرام و ممنوع است معناى كلامتان اين مىشود كه مخالفت حرام نيست ، بلكه علم به مخالفت حرام است سخن درستى نيست چرا كه علم در حقّ خود انسان حرام نيست .
پس مراد از ( و ممّا ذكرنا يظهر : فساد الوجه الثانى : فانّ حرمة المجموع . . . ) چيست ؟
پاسخ جناب شيخ است به مرحوم فاضل نراقى مبنى بر اينكه :
جناب نراقى ، مرادتان از اينكه مجموع حرام است چيست ؟
در مورد علم اجمالى كه اجمالا مىداند يكى از انائين خمر است ، منفردا مرتكب شود حرام است مجتمعا هم مرتكب شود ، حرام است و اجتماع دخالتى در خمريت خمر ندارد ، بلكه در علم به ارتكاب دخالت دارد ، چرا كه وقتى فرد هر دو اناء را بخورد علم پيدا مىكند به اينكه شرب خمر كرده و حال آنكه منفردا مرتكب شود ، چنين علمى براى او حاصل نمىشود .
و لذا شما از علم مىترسيد نه از خمريت و ما اثبات نموديم كه چنين علمى ترس ندارد . پس اگر خمر نگرانى نداشته باشد ، علم به طريق اوّلى نگرانى ندارد .
مراد از ( و من ذلك يظهر : فساد جعل الحرام كلا منهما . . . ) چيست ؟
پاسخ جناب شيخ به بيان دوّم جناب نراقى است مبنى بر اينكه جناب نراقى اينكه مىفرمائيد :
رسائل شيخ انصارى ( فارسى ) — صفحة 105
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص١٠٥