غلبه دارد ؛ نامهاى ارمنى و كلدانى نادر است و بيشتر بين درياچهء اورميه و درياچهء وان رواج دارد .
اشكالى كه در تعيين همانندى نام آباديهاى كوچكتر هست اين است كه اغلب مالكين تازهء يك روستا به آن نام جديدى مىدهند و لفظ « آباد » را به دنبال نام شخصى خود مىآورند ، و بعد ديگر نام قبلى به مرور زمان به فراموشى سپرده مىشود . از اين گذشته بايد در نظر داشت كه از مواضع قديم در اثر خشك شدن قناتها فقط نامى باقى مىماند و بس .
براى آنكه به درستى به اشتقاق اسامى پى ببريم بايد اختصارات رايج و معمول را در نظر داشته باشيم : مثلا سيستان به جاى سكستان ( يعنى موقف سكاها ) ، قندهار ( - كندهار ) به جاى اسكندرهار ( اسكندريه ) ، پور به جاى پوهر ؛ ولى مخصوصا تغييراتى را كه در حروف صدادار و بىصدا آن هم نه تنها در روزگار قديم بلكه حتى در عصر جديد رخ داده است نبايد از خاطر دور داشت . از ابدالات خيلى رايجى كه در حروف بىصدا رخ داده اينهاست :
تبديل واو به گاف و ب ؛ مثلا كلمات آلمانى وارم
( Warm )
، وايده
( Weide )
، ويتوه
( Witwe )
در فارسى تبديل شده است به : گرم ، بيد ، بيوه .
مرو آب تبديل شده است به مرغاب ؛
گاف به جيم : زنگان به زنجان ، بروگرد به بروجرد ؛
ر به لام : هيرمند به هلمند ، الان به ايران « 3 » ؛
پ به ف : پارس به فارس ، اسپهان به اصفهان ، دزپول به دزفول ؛
ز ( يا ذال ) به دال : گمبذ به گمبد ، آذربايجان به آذربايجان ، زره ( درياچه ) يا زرنگ به درنگيان
( Drangiana )
؛
توضيح و تبيين اينكه حروف صدادار نيز به مرور زمان قدرى دستخوش تغيير و تبديل مىشود كارى سهلتر است چه حتى امروز در مناطق مختلف آ بيشتر به فتحه يا ضمهء عربى متمايل است و « او » به ضمه بيشتر شباهت دارد .
با دقت در اين دو مورد به معناى نامهاى جغرافيائى مىتوان پى برد :
الف - وقتى كه تسميه برحسب اشياء يا حالات و صفاتى انجام پذيرفته باشد كه ارتباطى با آن موضع و مكان خاص دارد ؛ ب - وجه تسميه در اثر ارتباط اشتقاقى با بعضى از پيشوندها يا پسوندها باشد . ذيلا نمونههائى از هر دو مقوله بدست داده مىشود .
الف . تسميه برحسب ارتباط با اشياء
برحسب آبها :
آب : پنجاب ، دوآب ؛
آب گرم اسمى است كه به تمام چشمههاى آب معدنى اطلاق مىشود و با كلمهء اسلاوى تپليس
( Teplice )
مطابق است ؛ رود : رودبار ، كرجرود ؛
چاى ( در تركى به معنى نهر ) : قرهچاى ؛
هامش
( 3 ) . ظاهرا منظور اران است كه الان هم صورتى ديگر از آن است . - م .