( تشريح المسائل )
* حاصل مطلب از شروع بحث تا بدين جا در ما نحن فيه چه بود ؟
شروع بحث از اينجا بود كه آيا شبهه وجوبيّه موضوعيّه جاى برائت است و يا جاى احتياط ؟ فىالمثل اگر من ندانستم كه آيا نمازى از من فوت شده تا قضاء بر من واجب باشد و يا فوت نشده تا اينكه چنين قضائى برعهدهء من نباشد تكليف چيست ؟
جناب شيخ فرمود : بايد اصالة البراءة جارى كنيد بدين معنا كه چيزى از شما فوت نشده و قضائى بر شما واجب نمىباشد . سپس اين بحث منجر شد به بحث اقلّ و اكثر .
شيخ در اينجا نيز فرمود : اگر اجمالا بدانى كه نمازى از تو فوت شده ، لكن نمىدانى اقلّ است و يا اكثر ؟
اقلّ را كه متيقّن است اتيان و در اكثر برائت جارى نما . در اينجا بود كه طرفين به بحث باهم پرداختند و نتيجهء نظر شيخ اين شد كه : علم اجمالى منحل مىشود به يك علم تفصيلى نسبت به اقلّ و يك شك بدوى در اكثر كه اقلّ را اتيان و در اكثر برائت جارى مىشود و مشهور علماء مخصوصا تا زمان شهيدين معتقد بودند كه : قضاء حتّى يظنّ الفراغ و يا قضى حتّى يعلم الفراغ .
* حال شيخ به دنبال اين بود كه ببيند وجه اين مطلب مشهور چيست و پاسخ آن چه مىباشد ؟ و لذا چهار وجه براى اين فتواى حضرات ذكر نمود . تقرير وجه اوّل فتواى مشهور توسط شيخ چگونه بود ؟
مىفرمايد حضرات مشهور مىگويند : علم اجمالى داريم ، لكن نمىدانيم كه آيا اقلّ را بايد قضا نمود و يا اكثر را . وقتى پاى علم اجمالى به ميان آيد اشتغال به ذمّه حاصل مىشود . اشتغال ذمّه يقينى ، مستدعى برائت يقينيّه است .
و برائت يقينيّه به اين است كه اكثر را من باب مقدّمهء علميّه اتيان كنى .
* براى روشن شدن مطلب به مثالهاى زير توجه شود ؟
1 - اگر دو ظرف در مقابل شماست و شما شك داريد كه اين ظرف خمر است و يا آن ظرف بايد من باب مقدّمه علميّه از هر دو ظرف اجتناب كنيد .
2 - چنانچه شك كرديد كه ظهر واجب است يا جمع ؟ بايد من باب مقدّمهء علميّه احتياط كرده هر دو را بجاى آوريد .
3 - هنگام اشتباه قبله بايد من باب مقدّمه علميّه احتياط كرده به چهار جهت نماز بخوانيد حال :
در ما نحن فيه نيز شما اجمالا مىدانيد كه نمازهايى از شما فوت شده چه كم چه زياد بايد براساس قاعدهء اشتغال و از باب مقدّمهء علميّه احتياط كرده اكثر را به جاى آورى . اين بود خلاصهء قاعدهء اشتغال در باب علم اجمالى .