ترجمه :
بحر العلوم از مشهور و ردّ نظر جناب سبزوارى در ما نحن فيه
و چهبسا ( از آراء ) برخى محقّقين ( مثل علّامه بحر العلوم ) تفاوت ميان اين امثله ( كه شيخ ذكر نمود ) و ما نحن فيه ( كه دوران ميان اقلّ و اكثر است ) آشكار ( و ادّعا ) مىشود ، آنجا كه حكايت شده از ايشان در ردّ صاحب ذخيره ( يعنى علّامه سبزوارى ) كه مثل شيخ اعظم قائل به اين است كه مقتضى قاعده در اين مقام رجوع به اصل برائت است و فرموده :
مكلّف و موظف به قضاء اين فائته مىشد و همچنين است حال ( و وضعيت ) در فائته دوم ( در روز دوم ) و فائتهء سوم ( در روز سوم ) و هكذا فوائت ديگر در روزهاى ديگر يعنى ( هر نمازى كه از او در هر روز فوت مىشد به خاطر علم تفصيلى كه داشت ، قضايش بر او منجّز مىشد ) .
و صرف عروض فراموشى ( در اثر تراكم فوائت و گذر زمان ) چگونه از بين مىبرد آن حكم ثابت ( و تكليف منجّزشده ) از اطلاقات ( اقض ما فات ) و استصحاب عدم اتيان و بلكه اجماع را .
و چه كسى ممكن است دچار تأمل بشود در اينكه نمازگزار تا قبل از عروض نسيان و فراموشى مكلّف ( به قضاء فائته ) است و به صرف عروض فراموشى ، آن تكليف ثابت ( شده ) رفع مىشود ؟
و اگر كسى حجيّت استصحاب را انكار كند ، پس چنين كسى قبول دارد كه اشتغال يقينيّه استدعا دارد برائت يقينيّه را ، تا آنجا كه مىفرمايد :
بله ، در صورتى كه دفعتا ( و ابتداء ) ، براى مكلّف ، علم اجمالى به اشتغال ذمّهاش به فوائت متعدّد ، حاصل بشود ( مثل ما فات عن ابويه ) كه تعدّد آنها را مىداند لكن اينكه چه مقدار ( و چند تا بوده ) نمىداند .
پس در اين صورت ممكن است گفته شود كه : تحقّق اشتغال به بيشتر از مقدارى كه به آن يقين دارد را قبول نداريم ( يعنى نسبت به اقلّ اشتغال داريم و نه نسبت به اكثر ) تا آنجا كه مىگويد :
حاصل اينكه اگر قطع به اشتغال به ذمّه متعدّد ( يعنى اكثر ) براى مكلّف حاصل شود ، در حالى كه چند روز بر اين منوال گذرانده و امكان خروج از عهدهء اين تكليف وجود دارد ، پس مطلب همين است كه اصحاب ( شيعه ) بدان فتوى دادند ( و گفتند : صلّى حتّى يظنّ الفراغ و يا صلّى حتّى يعلم الفراغ ) .
و اگر مطلب مذكور حاصل نشد ، به خاطر اينكه تنها ميان دو ( نماز ) و يا سه ( نماز ) مردّد است لكن بيشتر از آن ( دو و سه ) يقين ندارد ، بلكه ( از دو و سه به بالا ) احتمالى است كه او احتمال مىدهد .
پس مطلب همان است كه جناب سبزوارى در ذخيره فرمود ( يعنى همان دو و سه را كه متيقّن است به جا بياور و نه بيشتر ) . سپس مىفرمايد :
و از اينجا معلوم مىشود كه اصلا علم به متعدّد ندارد و مىداند كه نماز صبح امروزش فوت شده و اما