بيشتر آنها مخالف اصول و مقررات دين است ولى براى صرف تشبيه و تنظير و تقريب به افهام بيان كرديم ، و علم همهء اينها نزد خداوند عليم و خبير است .
وافى هم در بيان حديث - 1 - اين باب سخنى دارد كه براى نمونه نقل مىشود :
همانا آنها را سه دسته آفريده ، زيرا اصول عوالم و نشئهها سه است :
( 1 ) عالم جبروت ، كه عالم عقول مجرد از ماده و صورت است ، و اصحابش سابقونند ، و روح القدس در آنها است .
( 2 ) عالم ملكوت ، و آن عالم مثال و خيال مجرد از ماده است ، نه صورت ، اصحاب آن اصحاب ميمنهاند ، روح ايمان در آنها است .
( 3 ) عالم ملك ، و آن عالم مشهود و محسوس مادى است و اصحاب آن اصحاب مشأمهاند ، و روح مدرج در آنها است كه ( درج دروجاً ) است وقتى راه رود ، عالم غيب شامل دوتاى اولى است و هم عالم ارواح و بسا هر دوى آنها را ملكوت خوانند .
آيا اين بيان چه حقيقتى را روشن مىكند و چه توضيحى درستى از اخبار باب دارد ، چه عرض كنم ؟ .
در اينجا نكات ذيل قابل توجه است :
1 ) استعداد و آمادگى از نظر سرشت و محيط پيدايش و پرورش در وضع روحى و ادراك بشرى تأثير بسزائى دارند ، به همين جهت امام صادق ( ع ) در روايت اول اين باب اين موضوع را مورد گفتگو ساخته و به آيات مباركهء سورهء واقعه پرداخته ، اين آيات يك سابقهء استعدادى از جامعه بشرى ياد آورى مىكند و مىفرمايد شما چنين بوديد ، شما در عين حالى كه جفت بوديد سه دسته بوديد ، اصحاب سعادت ، اصحاب شئامت و سابقون ، تعبير به چنين بوديد براى سلب مسئوليت از هر مقامى است كه مىفرمايد در ذات خود چنين بوديد ، استعداد مختلفه و بلكه جدا و متبائنه داشتيد ، ولى از
الكافي ( أصول الكافي ) ( فارسي ) — صفحة 820
مساهمون: الشيخ الكليني
ص٨٢٠