هزار سال است نسبت بدان چه شما شماره كنيد » اين آيه بيان فعاليت خدا است در عالم امكان و تقريبى است از عظمت و وسعت تدبير و فعاليت حق و مى فرمايد : خدا از فراز آسمانها تا زمين در گنجايش فهم بشرى است در ظرف يك روز كه واحد زمانى كار است در نظر انسان به اندازهاى تدبير و فعاليت دارد كه به هزار سال انسانى تخمين مىشود ، با اين ملاحظه كه نتيجهء تدبير خدا به ثمر مىرسد و فائدهء آن به مقام الهى بر مىگردد ، مثلا اگر اين تدبير را از نظر زراعت تنظير كنيم تخم مىافكند و حاصل مىرساند و درو مىكند و محصول آن تحويل انبار خدا مىشود و اگر از نظر توليد جانداران تنظير كنيم نژاد آن بوجود مىآيد و تحويل دام داران حق مىشود ، اين يك تقريبى است از اندازهء فعاليت ذات بارى تعالى نسبت به هر روزى و اين مطابق با قاعدهء مسلّمه ميان حكماء الهيين است كه مىگويند : لا تكرار في التجلى در ظهور جلوههاى حق مكررى وجود ندارد و هر آن و هر ساعت و هر شب و هر روز جلوهء تازهاى پديد آيد چنانچه خدا عز و جل مىفرمايد ( 15 سوره ق ) :
« بلكه در پوششى از آفرينش تازهاند » اين جلوههاى تازه و تدبير بىپايان خدا در هر روز و هر شب و هر ساعت تحقق مسائل تازهاى است در عالم هستى كه تعلق علمى و دستورى به امام وقت دارد ، و به عبارت ديگر به دفتر ادارهء او تحويل مىشود ، از اين نظر است كه امام مىفرمايد : شگفت اينجا است كه هر روز و هر شب و هر ساعت علم تازهاى در كار است ، اين علم تازه همان گزارش جديد جلوههاى خدا يا به تعبير قرآن مجيد : تدبيراى خدا است در عالم امكان كه به امام وقت مىرسد و اين با اصل كلى و مسلّم دانشمندان امروز هم مطابق است كه مىگويند : هستى در ترقى و تقدم است اصل تكامل .
در اين صورت اعتراض به اينكه علوم از مراجع نبوى و ولايت مآب پيش به اين امام حاضر وقت رسيده و مزيد آن تصور ندارد از اصل ساقط است
الكافي ( أصول الكافي ) ( فارسي ) — صفحة 751
مساهمون: الشيخ الكليني
ص٧٥١