و دنيا با آنها بود ، و قول راوى : ان هذا لهو العلم ، يعنى اين مهمترين فضل شما است و علم منحصر به اين است ، امام گفتهء او را رد كرد و فرمود : دانش كامل و مهم كه مورد تعجب است آن علمى است كه هر روز هر ساعت پديد شود و در اينجا اعتراضى است قوى و آن اين است كه اخبار بسيارى دلالت دارد بر اينكه پيغمبر ( ص ) همه چيز را مىدانسته و همهء شرايع و احكام را مىدانسته و همهء آنها را به امير المؤمنين ( ع ) آموخته و او همه را به حسن ( ع ) آموخته و همچنين هر امامى به امامى آموخته پس چه چيز مىماند كه در هر شب و هر روز و هر ساعت براى آنها پديد شود و ممكن است از اين اعتراض به چند وجه جواب گفت :
1 - علم همانى نيست كه به شنيدن و كتاب خواندن و حفظ كردن بدست آيد ، زيرا همهء اينها تقليدى است و همانا علم آن است كه از طرف خداى سبحان هر روز و هر ساعت به دل مؤمن افاضه مىشود و بوسيلهء آن كشف حقائق مىگردد و اطمينان مىآيد و شرح صدر مىافزايد و دل روشن مىشود و اين مرتبه از علم تأكيد و تقرير علم آموخته است و موجب مزيد ايمان و يقين و كرامت و شرف ، اين است كه خدا بىواسطهء رسولان و انبياء و بىواسطهء فرشتهها به آنها افاضه علم مىكند بطور اضافه .
2 - خدا به ائمه ، تفصيلات علومى را افاضه مىكند كه بطور اجمال و كلى آن را مىدانند و از امام سابق آموختهاند .
3 - اين افاضات جديده بر اساس بداء است كه معلومات سابقهء آنها بر اثر بداء تجديد مىشود و تغيير مىكند .
4 - آنچه به نظر من رسيده است و بهترين وجوه است اين است كه از فحاوى اخبار بسيارى معلوم مىشود كه ائمه ( ع ) در همهء مراحل هستى يعنى پيش از آنكه روحشان به تن حلول كند و پس از حلول در تن و پس از مفارقت ، از بدن و عروج به عالم قدس ترقيات بسيارى در معارف ربانيه
الكافي ( أصول الكافي ) ( فارسي ) — صفحة 749
مساهمون: الشيخ الكليني
ص٧٤٩