كه بسيار عادى و عمومى و جدا نيست ولى بشر به هيچ وجه در اين اسرار نهفتهء وجود خود شركت در عمل و همكارى ندارد و دست تصرفى نسبت به آنها دراز نتواند ، و خدا است كه با لطف نهانى خود در اين بخش نامرئى وجود انسان تصرف مىكند و مىسازد و خراب مىكند . در اين حديث ، شرائط عامه تكليف را كه عبارت از علم و قدرت است بيان كرده و مىتوان گفت : عقل و بلوغ هم در ضمن قدرت و امكان عمل منظور است ، زيرا ديوانه و كودك از نظر نقصان خرد و توان بدنى قدرت بر انضباط و انجام تكليف ندارند و مسئوليتى به آنها متوجه نيست . تبليغ ، روش تبليغ ، مقتضيات وقت ، آمادگى محيط :
در اين اخبار ، از تبليغ مذهب شيعه و عقائد مخصوص آن كه شاهكارش دعوت به پيروى از امام وقت بوده است غدقن شده و استعداد مردم و آمادگى افكار عمومى منظور گرديده است .
از نظر پيروان شرايع سابقهء يهود نسبت به شريعت توراة دعوت و تبليغ دارند ، و در حقيقت شريعت توراة را خاص نژاد اسرائيل مىدانند و اين سختترين قيود نژادى است كه در جامعهء بشرى وجود داشته و خصوص در مردمى كه خود را پيرو يك شريعت الهى مىدانند ، و بر خلاف آن تبليغ در مسيحيت ركن مهم بشمار مىرود و به همين حجت مسيحيت به زودى در جهان منتشر شد .
اسلام بر اساس تبليغ مؤثر و منظمى بوجود آمد و در ضمن آيات بسيار تبليغ را تشريع كرد كه رساترين آنها آيهء 125 سورهء نحل است :
« دعوت كن به راه پروردگارت به حكمت و پند خوب و به بهترين روش با آنان ( مخالفان اسلام ) مناظره كن » نيروى تبليغ در اسلام و مسلمانى ادب زنده و سرشارى بوده و تاكنون هم بجا مانده است و پيشرفت اسلام در طول تاريخ بر آن متكى است ولى با اين حال در اين اخبار بطور صريح از تبليغ امر امامت غدقن شده و علتش نكات زير است :
1 - وضع محيط : گاهى اوضاع محيط بطورى تاريك مىشود كه
الكافي ( أصول الكافي ) ( فارسي ) — صفحة 655
مساهمون: الشيخ الكليني
ص٦٥٥