11 - دستگاه جوهر كشى و فرمول بندى : قوهء متصرفه و عاقله .
12 - دستگاه جلب موافقين و طرد مخالفين : وجدان دوستى و دشمنى و خواهش و پس كشيدن : تمايل و تنافر .
13 - دستگاه بسيج اعضاء براى توليد و انجام كار : نيروى اراده .
تا اينجا ما به سر آزادى اين كارگر كارگاه خير و شر بر نخورديم ولى در اينجا به يك نيروى نامرئى ديگرى بر مىخوريم كه :
14 - كليد فرمان بسيج اعضاء براى كار : نيروى اختيار : در بشر و بلكه هر جاندارى كه بتوان از او به فاعل مختار تعبير كرد اين حقيقت وجود دارد كه كليد بسيج اعضاء براى كار به جوهر وجود او آويخته است و با اين نيرو است كه در خود خلق اراده مىكند و به كار مىپردازد و به عبارت ديگر داراى نيروى خلاق اراده است و بايد اين نيرو را در بشر عين وجود او دانست همانطور كه هر كمالى در خدا عين ذات او است ، اين حقيقت اختيار است كه بواسطهء آن آزادى اين كارگر تأمين شده و در خميرهء ذات او تعبيه شده است و سر وجود انسان است و جزء وجدان او است و به همان نحوى كه انسان ذات خود را درك مىكند اين حقيقت را هم در وجود خود درك مىكند ، شما وقتى به كودك مميز خود اعتراض كنيد كه چرا اين كار را كردى ؟
فورا جواب مىدهد : دلم مىخواست ، و اگر كارى به او تحميل كنيد و سرباز زند آخر جوابش اين است كه : دلم نمىخواهد بكنم .
در برابر ، اگر به يك مرد نيرومند كامل و پهلوان و يا ديكتاتور در كارى كه انجام داده اعتراض مستدلى وارد كنى جواب نهائى او اين است كه : دلم خواست و كردم ، و يا اگر در ترك كارى او را ملامت كنى آخر مى گويد : دلم نمىخواست ، اين وجدان اختيارى كه جزء خميره انسان است و از دوران كودكى تا بحران پيرى لنگر اساسى براى انجام كار خود مىداند همان كليد اراده او است كه به دست او سپرده شده و سرّ آزادى او است .
و با اين بيان حقيقت نمونهء سوم در برابر ماشين خودكار : قول به تفويض ، و بنده ماشين دستى خدا است در كار : قول به جبر ، به خوبى آشكار
الكافي ( أصول الكافي ) ( فارسي ) — صفحة 643
مساهمون: الشيخ الكليني
ص٦٤٣