2 - اعتراضى كه گذشت به توجيه ايشان هم وارد است زيرا صريح اخبار بداء اين است كه بداء در علم مخزون و مكنون و مخصوص به خدا است و در آنچه به انبياء درس داده بداء نيست با اينكه تطبيق بداء به مندرجات لوح محو و اثباتى كه ايشان معتقد شده بطور اجمال و سايرين به نفوس فلكيه و كارگران ملائكه توجيه كردهاند ، يكى از مراحل متأخرهء از ظهور صفاتى است و در مرحلهء فعليت مقيده حق است و به قول خودشان : فاصلهء ميان اين توجيه هم با مضمون اخبار از زمين تا آسمان است و نمىشود اخبار بداء را بر آن منطبق ساخت .
آنچه به نظر مىرسد اين است كه بداء از نظر تعليمات اسلام و خصوص بيانات مذهب شيعه به دو موضوع نظر دارد :
1 - موضوع اختيار كامل و مطلق خدا : در برابر اظهارات فلاسفه كه خدا را به عنوان علت تامهء ايجاد معرفى مىكنند و با اينكه خدا را فاعل بالاضطرار نمىدانند مانند آتش نسبت به حرارت ولى فاعل مختار بالاضطرار مىدانند به همان معنى كه قائلين به جبر فعل اختيارى را توجيه مىكنند و مىگويند : فعل اختيارى يعنى با سابقهء علم و اراده انجام شده ولى فاعل به طور اضطرار عالم شده و بىاختيار اراده كرده و بناچار فاعل فعل شده است ، حكماء و فلاسفه در تشريح فاعليت خدا بيانى دارند كه به همين جا مىكشد و معتقدند كه خدا علت تامهء ايجاد است و انفكاك او از عالم محال است و به همين علت حدوث عالم را به حدوث ذاتى تعبير كردهاند و با تحليل نظريهء آنها فرمول علت تامه بودن خدا نسبت به همهء موجودات از مادى و غير مادى و از خرد و درشت منطبق است و نتيجه اين است كه : خدا بايد هر ممكنى را كه تصور شود بىدرنگ ايجاد كند و فيض وجود به او دهد و گر نه انفكاك علت تامه از معلول لازم گردد .
2 - موضوع دوام فاعليت خدا بطور مطلق : در برابر عقيدهء يهود كه
الكافي ( أصول الكافي ) ( فارسي ) — صفحة 620
مساهمون: الشيخ الكليني
ص٦٢٠