نشاط و مجاهدت در جوهر سعادت روحى دخيل است .
با توجه به اين مقدمات بايد حديث را چنين تحليل كرد :
امام مىفرمايد : همه اتفاق دارند كه شناختن از راه رؤيت ضرورت است يعنى بنده را در معرض اضطرار به ايمان قلبى قرار مىدهد و از نظر ايمان قلبى از او سلب اختيار مىكند و ديگر ايمان كسبى موضوعى ندارد ، در اين صورت اگر ايمانى كه وسيلهء سعادت است ، اين ايمان اضطرارى است چون در دنيا وجود ندارد همهء مردم بايد محروم از ايمان باشند و اين خود مخالف قطع به وجود مؤمن در دنيا است و مخالف آيات و احاديث و نصوص صادره از پيغمبر است در تحقيق وجود مؤمنان در اين عالم ، و مىفرمايد : اين معرفت كه ايمان اضطرارى است با ايمان كسبى كه در زمينهء محجوبيت بنده از خدا ميسر است ضديت دارد .
و اگر اين معرفت اضطرارى ايمان مورد تكليف نيست و مؤمن در اين دنيا به وظيفهء خود عمل كرده و ايمانى كسب كرده است ولى در آخرت ديدار حق ميسر گردد و آن ايمان اضطرارى بوجود آيد به ناچار آن ايمان كسبى كه در زمينهء محجوبيت از حق به رياضت مجاهدت ميسر است از ميان مىرود و چون گفتيم آن ايمان هميشه به عنوان يك عمل اختيارى قلبى انجام مىشود و انجام آن يك وظيفهء دائمى قلب است چون اقرار است و معرفت و عقد و رضا و تسليم و در مرحلهء ايمان قلب بنده آنى از اين اعمال نمىتواند منفك باشد و رؤيت خدا به چشم از دل سلب اختيار مىكند و ايمان كسبى منتفى مىشود با اينكه نبايد اين ايمان كسبى كه مناط سعادت است در معاد و آخرت هم منتفى شود ، زيرا :
1 - موجب انقلاب روح انسانى است و از وضع يك مجاهد در راه حق تبديل به يك جنازه مسلوب الاختيار مىشود و خود باخته مىگردد .
2 - موجب ركود و توقف او در سير الى اللَّه كه نهايتى ندارد مىشود .
الكافي ( أصول الكافي ) ( فارسي ) — صفحة 577
مساهمون: الشيخ الكليني
ص٥٧٧