ندارد و چنانچه امام ( ع ) مىفرمايد تشخيص و جدائى آنها در متن واقع و صحنهء خارج نيازمند به " فرجه " است .
و با توجه به اين بيان ، به خوبى روشن است كه سؤالى كه در اين روايت طرح شده « يلزمك ان ادعيت اثنين » همان متن شبههء ابن كمونه است و جواب درستش هم همان جوابى است كه امام ( ع ) فرموده و عجب اين است كه از اين نكته غفلت شده و شبههء ابن كمونه بعنوان يك شبههء ابتكارى تلقى شده و جواب درستى هم به آن داده نشده است و مرحوم ملا صدرا در ضمن شرح همين حديث اشارهاى به آن كرده و اعتراف كرده است كه جواب اين شبهه بسيار مشكل است و از طرح جواب به آن طفره رفته است و در وادى فلسفهء خود گم شده است .
در اينجا دو موضوع را بايد فهميد :
1 - موضوعى كه در حديث ذكر شده « ان ادعيت اثنين » همان متن كامل شبههء ابن كمونه است زيرا تمام صفات خدا از وجوب وجود و كمال ذاتى و تجرد در اينجا مسلّم است فقط بحث از اين است كه يكى است يا دو تا است و به عبارت ديگر معنى سخن اين است كه « اگر مدعى باشى خدا دو تا است يا دو خدا را مبدأ قديم بدانى » و البته خدا يعنى واجب الوجود مبرى از ماده و مكان و زمان ، و كامل من جميع الجهات .
2 - شرح استدلال : امام ( ع ) مىفرمايد : دوئيت در ميان مبدأ با اين خصوصيات هيچ راه تحققى ندارد جز به وجود سومى كه امام از آن به كلمهء فرجه تعبير كرده و بسيار بليغ و شيوا ادا شده و من آن را به كلمهء رخنه ترجمه كردم ، اينجا به هيچ وجه جاى استعمال كلمهء مميز و ما به الامتياز و ما به الاشتراك كه شارحان حديث دنبال آن رفتند نيست زيرا همهء اين تعبيرات در عالم مفاهيم است و مصاديق آنها صرفا بر موجودات مادى تطبيق مىشود كه وجود محدود و ناقص دارند ولى فرض اين است كه موضوع
الكافي ( أصول الكافي ) ( فارسي ) — صفحة 557
مساهمون: الشيخ الكليني
ص٥٥٧