اين نكته واقف شدى بايد بدانى كه جاى گرفتن هر چيزى از نظر نحوهء وجود او و نحوهء وجود ظرف او يكسان نيست بلكه قابل تفاوت بسيار است مثلا :
1 - حجم يك ليتر آب يا روغن در ظرف فلزى و گلى و سنگى .
2 - حجم يك تموّج و ارتجاج صوتى در يك نوار ضبط صوت .
3 - حجم يك صورت تصورى در اعصاب مغز ، شما با اندك توجهى درك مىكنيد كه كوه بزرگ البرز تا آنجا كه ديدهايد در اعصاب مغز خود با همان بزرگى جاى دادهايد .
اين صورت تصورى شما به حقيقت وجود دارد نمىتوان گفت معدوم است و همان حجم بزرگى را كه ديدهايد دارد كوچكتر نيست موضوع وجود در عالم مثال كه حكماء اين گونه موجودات را بر آن تطبيق كردهاند ثابت نيست زيرا پايهء اين عقيده به وجود روح مجرد است ، اين عقيده هم از نظر دينى و هم از نظر دانش امروزى مردود است و حقيقت آن جز تحقق اين وجود در يك جايگاه عصبى كه از نظر مساحت بسيار كوچك است چيز ديگرى نيست ، به علاوه اين رؤيت و تصور بدون ترديد در حيوانات هم هست و آنها نه روح مجرد دارند و نه وجود مثالى .
با توجه به اين مقدمات بايد گفت كه همهء آنچه در فراز و نشيب خود مىبينيم بطور حقيقت در عدسهء چشم جا گرفته است ، نهايت مظروف وجود شعاعى است و ظرف يك موجود عصبى است و در اينجا نبايد نظر به مساحت رياضى و مقدار هندسى ظرف و مظروف داشت ، پس به حقيقت خداوند به قدرت كاملهء خود در اينجا وجود شعاعى و در نحوهء ساختمان عدسه ، عالم را تا آنجا كه مرئى ما است در مقدار يك عدس و كوچكتر جاى داده است .
2 - استدلال امام به جوجه بيضه بر وجود خداوند و آفريننده ، البته در تخم جنينى وجود دارد كه در محيط مساعد مراحل مختلفه تكامل را طى مىكند تا مرغى يا خروسى يا طاوسى مىشود ولى موضوع قابل توجه اينجا
الكافي ( أصول الكافي ) ( فارسي ) — صفحة 549
مساهمون: الشيخ الكليني
ص٥٤٩