1 - ديدن و آزمايش و شنيدن و تفكر و اجتهاد و مانند اينها از امور معمولى ، علم از اين راهها محدود است و محصور است و بىاساس و بىدوام ، زيرا به اعتبار زمان وجود معلوم ، و پيش و پس آن در حال تحول و تغيير است ، و علم اكثر مردم چنين است .
2 - علم به اشياء از نظر مبدأ و علت پيدايش و اسباب و علل آن بطور كلى و فرمول كه محيط است و عقلى و ثابت ، زيرا هر چيزى سببى دارد و سبب بلا واسطهء او هم سببى دارد تا برسد به مسبب الاسباب و چون سبب و مقتضى چيزى به وجه فرمول علمى دانسته شود يك علم ضرورى دائم نسبت به او محقق شود .
هر كه خدا را به اوصاف كمال و نعوت جلالش شناسد مىفهمد مبدأ هر وجود و سرچشمهء هر فيض هستى است و در پرتو آن فرشتگان مقرب و فرشتههاى تدبير كه براى انجام اغراض كليهء عقليه مسخرند بشناسد ، آنان به عبادات پيوسته و وظائف مستمرى در كارند و سستى و خستگى ندارند براى اينكه صور همهء كائنات از آنها بتراود و محقق شود به روش علت و معلول ، و از اين راه همهء امور و لواحق و احوال آنها را به وجهى بر كنار از تغيير و شك و غلط دريابد و از سلسلهء اول سلسلهء دوم را بفهمد و از كليات ، جزئيات مترتبه بر آنها و از بسائط ، مركبات از آنها را ، و پى به حقيقت انسان و احوال و وسائل تكميل و تزكيه و سعادت و ترقى او تا عالم قدس ببرد و بفهمد چه چيز او را چركين و هلاك و بدبخت كند و به اسف السافلين اندازد ، به وجهى ثابت و بىتغيير تغيير و بر كنار از شك و ترديد ، و علوم جزئيه از نظر اينكه دائم و كلى است دانسته شوند به وجهى كه كثرت و تغيير در آنها نباشد ، گر چه در ذات خود كثير و متغير باشند با سنجش به همديگر ، و اين مانند علم خدا است به اشياء ، و علم فرشتههاى مقرب و علوم انبياء و اوصياء ( ع ) به احوال موجودات گذشته و آينده و علم آنچه بوده و خواهد بود تا روز قيامت از اين قبيل است ، زيرا آن
الكافي ( أصول الكافي ) ( فارسي ) — صفحة 529
مساهمون: الشيخ الكليني
ص٥٢٩