گردد و ديگر نه در تعديل تأثرات احساس اثرى مىكند و نه در مجراى اراده ، بدون نظر و تصويب او اراده و عواطف فعاليت مىكنند ، اين طغيان عواطف بر عقل حالت سكر و مستى است و به اين نظر دستگاه سكر و مستى از دستگاه جنون و ديوانگى جدا مىشود ، بر اثر الكل و تأثيرى كه در خون مىكند شادى مفرطى در انسان به وجود مىآيد كه بند عقل رها مىشود و سركش و چموش مىگردد و دكمهء اراده را از دست عقل مىربايد و بىنظم آن را به كار مىاندازد و كارهاى حال مستى با اختيار و ارادهء مشوش و نامنظمى انجام مىشود و وضع حركت اتومبيل را دارد كه ترمز و فرمانش از كنترل راننده خارج شده و از كار يك حيوان سالم هم مشوشتر است ، اين طغيان احساسى صرفا اثر الكل نيست ، ممكن است در اثر ديدن عزيزى يا صورت زيبائى يا رسيدن به جاه و منصبى باشد ، اين طغيان احساسى مدتش كم باشد يا بيش از نظر حقيقت غير از جنون و ديوانگى است ، اگر چه ممكن است تكرار و دوام آن به جنون بكشد و چنانچه احساس ملائم كه موجب شادى و سرور است گاهى تأثير در سركشى و چموشى عاطفه دارد ، احساس بدى و ناخوشى هم همين طور است ، هر گاه چيزى كه ضد اثر الكل را دارد وارد بدن شود ممكن است يك حالت خشم مفرطى توليد كند كه بر عقل طاغى و ياغى شود چنانچه خبر مرگ فرزند يا معشوق يا ديدن تلف مال و هلاك دوست در بعض مردم خشم يا آزردگى مفرطى توليد مىكند كه نيروهاى عقل را خنثى مى سازد .
ضمنا معلوم شد نيروى اختيار يك عامل عقلائى است ، بالا دست اراده و موجد اراده ، و از اينجا غلط قائلين به جبر در كارهاى اختيارى معلوم شد .
3 - نيروى بسط و استنتاج كه عبارت از استدلال و نتيجهگيرى از محسوسات ظاهره و باطنه است و اساس حكمت نظرى است و مبناى جميع علوم و فنونى است كه تاكنون بشر بدان رسيده و در آينده هم خواهد رسيد ، عقل به واسطهء پرتو منبسط و ممتد خود از محسوسات فرمولهاى كلّى درك مى
الكافي ( أصول الكافي ) ( فارسي ) — صفحة 495
مساهمون: الشيخ الكليني
ص٤٩٥