رود نه كار يك فرد و بر اثر تقاضاى يك شخص عادى .
در دوران فعاليت مذهبى شيخ بزرگوار صدوق كه دوران پس از كلينى است مذهب شيعه انتشار يافت و طرفداران نيرومندى چون آل بويه و رجال متفكرى چون صاحب بن عبّاد در صحنه آمدند و اين خود وسيلهء مؤثرى بود كه مذهب شيعه يك فعاليت تعليماتى بر اساس تأليف و نشر كتب سودمند مذهبى انجام داد ولى دوران كلينى هنوز دنبالهء قرونى بود كه مذهب شيعه در تنگناى فشار حكومت وقت قرار داشت و مجامع عمده و فعال شيعه هنوز زير پرده و در زير زمينها كار مىكردند .
اين نكته هم در اينجا قابل توجه است كه روابط ميان كلينى و دستگاه تأليف كتاب كافى با جامعهء فعال مذهبى قم بسيار مبهم است در عين حالى كه بيشتر اساتيد مهم كلينى محدثين عالى مقام آن روز قميين هستند و دستگاه مذهبى قم در عصر تأليف كتاب كافى بوسيلهء على بن بابويه پدر بزرگوار شيخ صدوق اداره مىشده روابط ميان اين دو دستگاه بسيار مبهم است و شيخ صدوق اخبار بسيار معدودى از كلينى بوسيلهء محمد بن عصام كلينى و بعضى ديگر در كتب خود درج كرده است با اينكه بايد كتاب كافى در عصر صدوق به حساب يك كتاب معروف و معتمد مذهب در قم شهرت بسزائى داشته باشد .
در اينجا بايد گفت كه فعاليت مذهبى دستگاه شيعهء اماميه در محيط بغداد كه اساس تأليف اين كتاب است در آن روز وضع محرمانه و پشت پردهاى داشته و چون حكومت مخالف وقت و دستگاه حديث و علم مخالفان رسميت داشته و با مقررات مذهب شيعه به سختى مبارزه مىكرده است ايجاد روابط علنى خطرناك بوده و شايد سالها اين كتاب چون يك ناموس مذهبى محرمانه نگهدارى مىشده است و قرائنى در اين زمينه از لابلاى سطور تاريخ به دست مىآيد ، از آن جمله در احوال مؤلف كتاب ثبت شده كه به هر دو مذهب فتوى مىداده ، رجوع مردم سنّى بغداد در آن تاريخ در امور مذهبى خود به كلينى جز اين معنى ندارد كه كلينى در حال تقيّه بسر مىبرده و بطور
الكافي ( أصول الكافي ) ( فارسي ) — صفحة 483
مساهمون: الشيخ الكليني
ص٤٨٣