زانى ( زنا خ ل ) چون زنا كند در گاه زنا توانش زنا دارد و اگر ترك زنا كند و مرتكب آن نگردد به ترك زنا استطاعت ترك زنا در او تحقق يابد ، گويد : سپس فرمود : براى او پيش از ارتكاب زنا هيچ استطاعتى كم يا بيش نباشد ولى به همراه فعل يا ترك مستطيع باشد ( يعنى با فعل مستطيع فعل است و با ترك مستطيع ترك ) گفتم : پس خدا براى چه او را عذاب كند ؟ فرمود : به حجت و دليل رسا و ابزارى كه مردم را با آن تركيب كرده ( ابزارى كه در آنها تركيب كرده خ ل ) خدا احدى را بر گناه وادار كند و اراده كفر از كسى نكند بر وجه حتم ولى چون به اختيار خود كافر شود ، در ارادهء خدا باشد كه كفر ورزد و در ارادهء خدا و علم او است كه آنها به سرانجام خيرى نرسند ، گفتم : يعنى از آنها خواسته كه كافر باشند ، فرمود : من چنين نمىگويم ولى مىگويم دانسته است كه آنها محققا كافرند ، ارادهء كفر آنها پيرو علم به كفر آنها است و اراده ايجاد و حتم نيست ، همانا آن اراده است و اختيار .
( 1 ) 4 - حمزة بن حمران گويد : از امام صادق ( ع ) استطاعت را پرسيدم و به من پاسخ نداد ، بار ديگر حضورش شرفياب شدم و گفتم : أصلحك الله به راستى راجع به استطاعت چيزى در دل من گره شده كه جز سخنى كه از شما بشنوم آن را بيرون نكند و نگشايد ، فرمود : آنچه در دل دارى به تو زيانى ندارد ، گفتم :
أصلحك الله براستى من مىگويم محققا خداى تبارك و تعالى به بندگان تكليف بىاستطاعت نكرده و آنها را دستورى نداده كه از
الكافي ( أصول الكافي ) ( فارسي ) — صفحة 463
مساهمون: الشيخ الكليني
ص٤٦٣