( شرح كلينى مؤلف كتاب از اين خطبه ) ( 1 ) اين يكى از خطبههاى مشهور آن حضرت است تا آنجا كه نزد عامه رواج يافته ، همين خطبه براى هر كه علم توحيد را جويد كافى است به شرط آنكه در آن بيانديشد و آنچه در آن است بفهمد ، اگر جن و انس - منهاى پيغمبر - همزبان گردند نتوانند توحيد را چنانچه آن حضرت - پدر و مادرم قربانش - بيان كرده بيان كنند ، اگر توضيحات او نبود ، مردم نمىدانستند چگونه بايد راه و روش يگانهپرستى را پيمود ، نبينى چه فرمايد :
نه خود از چيزى بوده و نه آنچه باشد از چيزى آفريده با گفتار خود كه از چيزى نبوده معنى حدوث و پديدش را نفى كرده و چون آنچه را خدا پديد آورده است به خلق و اختراع بىمايه و نقشه تعبير كرده گفتار كسانى را رد كرده كه گويند همه چيزها از هم پديد آمدند و هم گفته ثنويه را ( معتقدين به دو خدا ) رد كرده كه گمان كردند هر چيزى از مايهاى پديد آمده و طبق نقشهاى ايجاد شده و با جمله و آنچه را پديد آمده نه از مايهاى خلق كرده همه دليلهاى ثنويه و شبهات آنان را ابطال كرده ، زيرا محكمترين دليل ثنويه در حدوث عالم اين است كه مىگويند : از اين دو حال خارج نيست كه : خالق اشياء را از چيز آفريده يا از ناچيز آفريده ، اينكه گويند از چيز آفريده خطا است و گفته آنها كه از ناچيز آفريده تناقض و محال است زيرا كلمه من مقتضى اين است كه چيزى باشد و خلق از او ناشى شود و كلمه لا ( يا نا در فارسى ) با آن نقيض است ، امير المؤمنين ( ع ) اين موضوع را به شيواترين بيانى ادا كرده كه عيبى در آن نيست . فرمود : آنچه بوده است خدا آفريده است نه از مايهاى ، من را كه دلالت بر نشو و وجود مايه سابقى
الكافي ( أصول الكافي ) ( فارسي ) — صفحة 393
مساهمون: الشيخ الكليني
ص٣٩٣