است . هفت « نمايه » يا فهرست همكردى از براي متن كتاب ، وهم از براي تعليقات ( با نشانهء : ت ) نهاده آمده است : 1 ) . فهرست مراجع ، 2 ) . نامهاى كسان ، همان اعلام اشخاص كه شناسهها بر حسب قواعد تعيين اسم اشهر ، بدون تكرار در أسامي مگر به گونهء مدخلهاى ارجاعى به فهرست آمدهاند ، 3 ) . نامهاى جايها ، 4 ) . تيرهها وپيوندان ، كه مراد همان أقوام وانساب وگروههاى اجتماعي وأسامي نسبت واتّصاف باشد ، 5 ) . واژگان نهادين ، كه همانا فرهنگوارهء موضوعي يا فهرست تحليلي والفبايى مطالب ومباحث است ؛ گمان مىرود هر فارسي خوانى هم به شرط علاقة ومراجعه ، مىتواند به اندازهء عربىخوانان از مطالب ومباحث متن كتاب الآثار بهره يابد ؛ چه اين نمايهء موضوعي كتاب به ويژه براي خوانندگان فارسي زبان كارآمد است ، 6 ) . كتابها ونامكها ، كه در متن وتعليقات مذكور شدهاند ، 7 )
names index
. نيز نمايهء تمامى أسامي لاتين مذكور در هر دو بخش كتاب مىباشد . بر روى هم فنون فهرست نگارى وتجارب قبلي نويسنده خصوصا در مورد « فهارس ستّهء » تفسير شهرستانى ، از براي ترتيب وتدوين « نمايگان » كتاب الآثار بيرونى هم بكار آمده است .
اين كه زاخائو بر كتاب الآثار عنوان « تاريخشناسى ملل مشرق » نهاده ، نظر به بعد زماني هزار سأله از عصر بيرونى ، مراد همانا « دنياي قديم » وبه طور كلّى « ملل عالم » در آن روزگار است ؛ وازاينرو كتاب الآثار بيرونى به حقّ يك اثر جهانى وجهانشمول مىباشد ، شاهكارى جاودان در حيطهء تاريخ « تاريخ » مردم جهان ؛ دقيقا همان طور كه « شاهنامهء » حكيم فردوسى ، در زمينهء « أدب » وحماسه يك اثر جهانى است . اين نظر أصلا از ما نيست ، تنى چند از دانشمندان صاحبنظر غربى بدين نتيجة رسيدهاند « 1 » ؛ ما كه خود از درك عظمت ايشان عاجزيم ، تنها مىدانيم كه به قولي اين دو بزرگوار « آبروى ملّت إيران را خريدهاند » ، يا در ميان ملل عالم عصر حاضر ، اعتبار و « آبرويى » براي اين ملّت فرآهم كردهاند ( يكى در عرصهء علم ، ديگرى در سپهر أدب ) .
دربارهء اهميّت كتاب الآثار دانشمندان غربى وشرقي حقّ مطلب را ادا كردهاند ، گويى ترجمهء دقيق انگليسى زاخائو كفايت از ترجمهء آن به ديگر زبانها نموده ؛ با اين حال از ترجمهء روسى آن آگاهى داريم ؛ ونيز ترجمهء فارسي آن ( به خامهء شادروان أكبر داناسرشت صيرفي ) متداول ومشهور است ؛ ليكن چنين نمايد كه اينك با طبع جديد ( حاضر ) وبا ترتيبات فنّى مشهود ، خصوصا تضمّن آن بر ساقطات طبع زاخائو يا إضافات ( حسب نسخ كامل ما ) ترجمههاى جديد
هامش
( 1 ) . رش : أبو ريحان بيرونى ( پ . اذكائى ) ، ص 43 .