تشريح المسائل
( * ) حاصل جواب اول شيخ از وجه اول تقرير دليل عقلى چيست ؟
اين است كه ما :
1 - نبايد تمام توجه خود را به احكام واقعيّه بما هو هو معطوف كنيم چنان كه مستدل چنين كرده است .
2 - و نبايد تمام نظرمان را به احكام ظاهريّه و مؤدّيات امارات بدوزيم ، چنان كه مصوبه چنين كردهاند ، بلكه بايد از يك نظر به واقع و نظر ديگرمان به ظاهر باشد .
( * ) حاصل مطلب در كلام چيست ؟
اين است كه :
1 - مستدل كه مىگويد : بعد از مراجعهء به ادلّه نيز علم اجمالى داشته و بايد از محرّمات واقعيّه اجتناب كنيم و راه اجتناب هم ، احتياط است ، تمام نظر و توجهش به واقع بما هو هو است . به عبارت ديگر مىگويد :
ما مكلّف به واقع هستيم و راه آنهم احتياط است .
2 - مصوّبه هم كه مىگويند : به هر مقدارى كه اماره قائم شده ما به همان مقدار مكلّفيم و به بيشتر از آن مكلّف نيستيم ، تمام توجهشان به مؤديات امارات است و كارى به واقع ندارند و چنان كه گذشت برخى از آنها اصلا واقع را قبول ندارند .
و حال آنكه ما مىگوييم كه : ما نسبت به واقع مكلّف هستيم ، لكن به شرط دلالت اماره برآن .
به عبارت ديگر : درست است كه خداى تعالى احكام واقعيّهاى دارد ، امّا واقع بما هو هو بر ما منجّز نمىباشد مگر به شرط دلالت اماره برآن .
يعنى : هر حكم واقعى كه اماره برآن قائم شد و از طريق اماره به آن رسيديم ، آن حكم در حق ما منجّز است . در نتيجه : هر حكم واقعى كه امارهاى برآن قائم نشود به مرحلهء فعليّت و تنجّز نمىرسد و در مرحلهء انشاء مىماند حال : در ما نحن فيه ( يعنى : استعمال دخانيات ) امارهاى اقامه نشده
تحصيل علم هم كه بعد الفحص و اليأس ممكن نيست .
پس : تنجّز تكليف به آن قبيح است ، اگرچه در واقع حرام باشد و هذا معنا اصل البراءة .
( * ) جهت تبيين بيشتر بفرماييد اساس و بنيان وجه اول تقرير دليل عقلى از جانب اخبارى چيست ؟
اساس تقرير مذكور بر اين استوار است كه غير عالم مكلّف به واقع من حيث هو باشد ، لذا به آنچه از محرّمات واقعى كه از طريق ادلّهء ظنيّه دست يابد عمل مىكند علاوه بر اينكه چون علم اجمالى وى به وجود محرّمات واقعى به اين مقدار منحل نمىشود پس در محتملات بايد احتياط كند . چنان كه شرحش گذشت .