شود و ميان كبد و پستان رگهاى بسيارند و خون در آن رگها ريزد و پستان گوشتى است غدهدار و نرم و سفيد و در آن خدا خون را شير سفيد نمايد اينست گفتار درست در پيدايش شير ، اگر گوئيد اين وسائل درونى در حيوان نرم هم هست و چرا از او شير بدست نيايد گوئيم حكمت الهيه هر چيزى را روى صلاح و شايستگى خواسته و مزاج نر هر حيوانى اينست كه گرم و خشك باشد و مزاج ماده بايد سرد و تر باشد و حكمتش اينست كه بچه درون ماده است و بايد رطوبت بيش از داشته باشد به دو وجه .
1 - فرزند از رطوبتها پديد شود و بايد در تن ماده رطوبت فراوان باشد تا مايه پيدايش بچه شود 2 - جنين چون بزرگ شود شكم مادر بايد جادار و با كشش باشد تا بتواند فرزند را جا بدهد و چون رطوبت بر تن ماده چيره شود پيكرش پذيراى كشش گردد و بچه پذير شود و بدان چه گفتيم ثابت شد كه خدا تعالى تن هر جانور ماده را خاص رطوبتهاى فزون كرده به همين حكمت ، و اين رطوبتها كه مايه فزونى تن بچه شكمى است هنگام جدا شدن بچه از مادر به پستان ريزد و مايه خوراك آن كودك نوزاد گردد چون اين را دانستى گوئيم اين علت كه براى آن شير از خون برآيد در باره نر برنيايد و جدائى ميان آنها روشن شد ، چون اين را دانستى گوئيم مفسران گفتند مقصود از قول خدا «
مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَ دَمٍ
» اين سه در بكجا پديد شوند سرگين در فرود شكمبه است و خون در بالا و شير در ميانه ، و ما دليل آورديم كه اين گفته خلاف حسّ و آزمايش است و ما گوئيم مقصود آيه اينست كه شير از برخى اجزاء خون برآيد و خون از اجزاء لطيف سرگين درآيد كه همان خورده شده در شكمبهاند پس اين خون پديده اجزائيست كه ميان سرگين است از آغاز و سپس در بار دوّم ميان خونست و خدايش از اين اجزاء كثيف پاك كرده و در آن اوصافى آورده كه شير شده و سازگار تن نوزاد گرديده اينست آنچه در اينجا بدست آورديم .
و بدان كه پديد شدن شير در پستان و موصوف شدن آن بدان چه سازگار خوراك نوزاد است حكمت شگفتى دارد و كاريست بديع كه خرد بروشنى گواه است بر اينكه جز بتدبير فاعلى حكيم و مدبرى مهربان نميباشد و بيانش از چند راه است .
يكم : خدا در فرود معده سوراخى ، آفريده كه تهنشين خوراك از آن