و بايد برگرديم بشرح احكامى كه از اين آيات استنباط شوند .
1 - دلالت دارند بر اينكه بر هر چه بسم اللَّه گفته شود حلال است جز آنچه بدليل خارج شده و سخن در اين باره گذشت .
2 - بدانها استدلال شده كه بسم اللَّه هنگام ذبح واجب است بلكه هنگام شكار مطلقا جز آنچه بدليل خارج شده چون ماهى و ملخ ، و بسا مقصودشان از وجوب وجوب شرطى است يعنى شرط حلال شدن ذبيحه است ، و از اين رو بيشتر فقهاء آن را شرط تعبير كردند ، اما وجوب تكليفى اثباتش مشكل است جز اينكه گفته شود ترك بسم اللَّه مايه حرمت و اسراف و اتلاف مال است بيراه شرعى و اما در شرط بودنش خلافى ميان اصحاب نيست ، و اگر عمداً بدان اخلال كند بطور قطع حلال نباشد و ظاهر آيه حلال نبودن بىتسميه است از روى فراموشى هم ، ولى اصحاب به حكم اخبار بسيارى كه دلالت بر حلالى در صورت فراموشى دارند آن را مخصوص حال عمد دانستند ، و در برخى آنها است كه : اگر فراموش كرد چون يادش آمد بسم اللَّه گويد و بگويد « بسم اللَّه على اوّله و آخره » و حمل بر استحباب شده چون كسى آن را واجب ندانسته ، و در ترك از روى نادانى دو وجه است و ظاهر اصحاب حرمت است و بسا كه اقرب است به حكم عموم آيه ، و اقوى كفايت بسم اللَّه است گرچه گوينده معتقد بوجوبش نباشد براى عموم آيه و بر خلاف علّامه - ره - در مختلف .
در دروس گفته : اگر عمداً آن را ترك كند با اعتقاد بوجوب ذبيحه مردار است و بىاعتقاد بوجوب مورد نظر است و ظاهر اصحاب حرمت است ، و مورد اعتراض است باينكه ذبيحه مسلم مخالف را مطلقا حرام دانند مادامى كه ناصبى نباشد ، و شك نيست كه برى از آنها آن را واجب ندانند ، و ذبيحه را با ترك عمدى آن حلال دانند پايان .
در روضه گفته : ممكن است جواب داد كه حكم آنها اينست كه ذبيحهء مخالف حلال است و اين منافات ندارد با اينكه از جهت اخلال به شرط ديگرى حرام باشد ، آرى حكم بحليت در صورت شبهه در تسميه او ممكن است بدليل اصل صحت و اطلاق ادله ديگر ، و براى عمل به ظاهر كه گفتن آن با عدم اعتقاد بوجوب و اشتراط
بحار الأنوار (ج54) (آسمان و جهان) (فارسى) — صفحة 168
مساهمون: العلامة المجلسي
ص١٦٨