بيشتر اثر دارد و بسا براى مانعى از اثر نيفتد و اللَّه اعلم . و جدا كردن مرگ كه در برخى اخبار است يعنى درد مرگ بيدرمانست يا بيمارى كه مرگ در آن مقدر است و جدا كردن پيرى در روايت ديگر يا براى اينست كه آن را مانند مرگ نموده كه هر دو در ناتندرستى با هم شريكند و يا براى آنكه بمرگ نزديك است و بدان خواهد كشيد ، و بسا استثناء منقطع است بدين معنى كه ولى پيرى درمان ندارد .
پايانيست [ در تعريف طبيب و طب ]
: يك محققى گفته : طبيب استاد هر فنى است ، و در عرف بپزشك مخصوص شده ، طب دو بخش است طب تن كه در اينجا منظور است ، و طب روح و دل كه درمانش همانست كه رسول خدا صلى اللَّه عليه و آله از پروردگار خود آورده ولى طب تن از پيغمبر صلى اللَّه عليه و آله و ديگران نقل شده و بيشتر از روى آزمايش است و آن دو جور است يكى نياز بانديشه و بررسى ندارد بلكه خدا آن را سرشت هر جاندار ساخته مانند خوردن و نوشيدن براى رفع درد گرسنگى و تشنگى و دوم نياز بانديشه و بررسى دارد چون پديدههاى تن كه اعتدال آن را برهم زنند ، و آنها يا گرمى و يا سردى باشند و هر كدام يا با رطوبت است و يا خشكى يا تركيبى از هر دو ، و درمانش گاهى بوسيلهاى بيرون تن است و گاهى درون آن كه دشوارتر است ، و راه دانستنش بررسى از سبب و نشانه است و پزشك ماهر آنست كه بكوشد آنچه جمعش با تن زيان دارد يا كم كردن آن از هم جدا كند و بفهمد و همچنان هر چه كم كردنش زيان دارد يا فزودنش ، و مايه همه سه چيز است ، بهداشت تن ، پرهيز از زيانرساندن بدان و شستن تن از ماده فاسده ، و در قرآن بهر سه اشاره شده .
1 - خدا فرموده « هر كه بيمار است يا مسافر روزه ماه رمضان را نگيرد و به شماره آن از روزهاى ديگر روزه گيرد ، 184 - البقره » براى آنكه سفر رنج آور است و تندرستى را بكاهد و روزه بدان بيفزايد و روزه خوردن در آن رواست براى بهداشت تن و همچنين است بيمارى .