سو بين باشد ، و مشاعر فرودين او را از مدارك عاليه بازندارد ، و متخيله بتواند حس مشترك را از مشاهده ظاهر رها كند و بمشاهده آنچه در درونست بكشاند دور نيست همان حالت رؤيا به دو دست دهد كه بسا وحى صريح است و نياز بتأويل ندارد و بسا مبهم است و نياز بدان دارد ، و بسا مانند خوابهاى پرتوپلا باشد اگر دستخوش خيال گردد و پريشان شود ، و اگر چنين نباشد چند وجه دارد .
1 - خيال را بوسيله امر محسوسى دچار هراس و سرگردانى كند چنانچه برخى پيشگويان كودكى يا زنى را كه دچار ضعف مداراند واسطه سازند و با چيزهاى زرق و برقى يا آلوده بسياهى هراسناك يا خيرهكننده بواسطه لرزش يا براقى سر گرم كنند تا از زبان آنها غيب بشنوند و مانند اينكه برخى صوفيان و كاهنان برقص و كف زدن و شادى پردازند براى اختلال حواسّ و بسا بورد و دعاى نامفهوم كه الفاظ هراسآور دارد توسل جويند براى به زبان آوردن ديگرى .
2 - بواسطه غش و بلاهت و كودنى حواس ظاهره بىاثر گردند و گاهى هر دو سبب فراهم شوند ناتوانى بيش از حد حواسّ و تقويت نفس بطرب سازى و جز آن مانند بسيارى از مرتاضان رنج كش و اين خوبست ، و آنچه كاهنان و مسحشدهگان كنند نقصان و گمراهى و بيكار كردن نيروها است از آنچه برايش آفريده شدند ، و اما فضلاء رياضت و علمشان مرموز و مكتوبست از نامحرمان .
كراچكى - ره - در كتاب كنز الفوائد گفته : استاد ما شيخ مفيد در برخى كتبش گفته : سخن در باره رؤيا و خوابها كميابست ، و انديشمندان پر بدان بىاعتنا ، و اين گرفتارى بزرگى است ، و گفتار درست در باره آن اصلى است جليل و رؤيا چهار علت دارد .
1 - چيزى را پر در خاطر آوردن و با خود گفتن تا در نفس نقش گيرد و خواب آن را در خيال مجسّم سازد و اين اعتبار دارد .
2 - بر اثر غلبه چهار طبع بر يك ديگر مزاج پريشان شود و در خيال آيد آنچه با طبع غالب سازگار است از خوردنى و نوشيدنى و ديدنى و پوشيدنى و شادى
بحار الأنوار (ج54) (آسمان و جهان) (فارسى) — صفحة 196
مساهمون: العلامة المجلسي
ص١٩٦