ناتوان و اثرپذير باشد ، و اين خوابها پرتوپلا باشند ، و احوال و مزاج تن در آنها اثر بخشند .
و اگر صفراء بر مزاجش غالب است دزدى در خواب بيند ، و اگر گرمى ، آتش و حمام داغ و اگر سردى غالب است برف و زمستان و مانند آنها ، و اگر سوداء غالب است چيزهاى سياه و امور هراسناك يكى از دانشمندان گفته : همانا صورت در خيال آيد از غلبه حرارت ، براى آنكه حرارت در هر جا سرايت بمجاور خود كند مانند نور خورشيد در اجسام ، و چون متخيله در جسم داغى نقش گيرد اثرى گيرد كه موافق طبع آن باشد ، چون هر چه از ديگرى اثر پذيرد مناسب حال خود اثر پذيرد ، و متخيله جسم نيست تا داغ شود بلكه همان آتش را كه جسم داغى است در خود دريابد .
سپس گفته : پيوست با جواهر روحانيه بسا در بيدارى هم باشد چنانچه صورتگرى خيال در هر دو حال است براى آنكه پرده بردارى ميان نفس و آن عالم چنانچه در خواب باشد بسا باسباب ديگرى ميسر گردد ، مانند آنكه سرشت نفسى پاك است ، يا بوسيله كشتن نفس و بيرون كشيدن آن از جهان ماده برياضتهاى سخت تا حجاب او برداشته شود ، و كشف و مشاهده پديد آيد ، و حوادث و حقائق پديدار گردند ، مانند مرگ اختيارى كه اولياء دارند و چون مرگ طبيعى كه پرده بردارى كند براى همه از سعداء و اشقياء .
و چنانچه مزاج خشك و گرم شود و روح بخارى كم تا نفس از حواس ظاهره براى غلبه سوداء و كمى روح روگرداند و با اينكه چشمش باز است مبهوت و بى خبر ماند از آنچه بيند و شنود ، چون خروج روح به ظاهر تن ناتوانست و مىشود براى چنين آدمى جواهر روحانيه منكشف شوند و چيزى از غيب در او منقش گردد و او نفهميده بازگويد ، چنانچه در برخى ديوانهها و غشىها و كاهنان ديده شده كه از آينده گزارش دادند .
سپس آنچه نفس در بيدارى برخورد دو جور است اگر نفس نيرومند و همه
بحار الأنوار (ج54) (آسمان و جهان) (فارسى) — صفحة 195
مساهمون: العلامة المجلسي
ص١٩٥