دوم اينكه قوه عاقله مسلط است بر قوه متخيله بازش دارد از صورتسازى .
چون اين را دانستى گوئيم : چون هر دو مانع يا يكى نبود اين نمود و نمونه باشد و در خواب يك مانع نيست و آن حس ظاهر است و از حواس ظاهر صورتى بحس مشترك درنيايد و لوح حس مشترك تهى ماند و آماده پذيرش صوريست كه متخيله آنها را ميسازد و اين صور از آن بلوح حس مشترك فروآيند و ديده شوند .
و اما در بيمارى هم نفس گرفتار سرپرستى تن است و بازگير قوه متخيله از تركيب صور نيست و متخيله به كار خود پردازد ، و چون بر آن نيرو گرفت ، حس مشترك از پذيرش صور برونى سر باززند و اين صور خيالى در آن درآيند و بديد آيند ، و صور هراسناكى كه در حال غلبه ترس با ديد شوند از اين راه است ، زيرا چون ترس چيره شود بر نفس بازش دارد از تأديب متخيله و آن نيرو گيرد براى پرورش صورتگرى خود در حس مشترك چون صورت غول و جز آن ، و بسا كه بر نفس ناتوان قواى ديگر چيره گردند ، چون شهوت به چيزى و اين شهوت بالا گيرد تا بر عقل چيره شود ، و متخيله پيكره آن دلخواه را بسازد و در لوح حس مشترك نقش كند و چشمگير شود .
و بر آنچه دانستى فروغ بسيارى وابسته است .
[ فروع ]
1 [ سبب خوابهاى درست و نادرست ]
1 - در سبب خوابهاى درست و نادرست ، بدان كه صورتگريهاى متخيّله گاهى بدروغ است و گاهى درست ، دروغش از سه راه است :
يكم آدمى چون چيزى را حس كرد و صورتش در قوه متخيله ماند هنگام خواب آن صورت در حس مشترك نقش بندد و چشمگير شود و واقعيت ندارد .
دوم اينكه قوه انديشه صورتى سازد و در خيال اندازد ، و هنگام خواب آن صورت بحس مشترك افتد و چشمگير شود ، چنانچه آدمى انديشيده كه از شهرى به شهر ديگر رود يا چيزى بخاطرش آمده يا از چيزى ترسيده كه او همين احوال را در خواب بيند .