از خوراك و نوشاك و جز آن و آن را قوه بهيميه و نفس اماره نامند و نيروى خشم كه سرچشمه قهرمانى و شوق بجاه و مقام است و آن را سبعيه و نفس لوّامه نامند ، و نيروى دريافت كه سرچشمه ادراك حقائق و شوق بانديشه در انجام است تا مصالح و مفاسد را تشخيص دهد .
و چون جنبش اولى معتدل و آراسته شود عفت باشد و آن به كار بردن بهيميه است بمصلحت انديشى خرد تا از چنگ هوس رها گردد و كامجوئيش به خدمت نگيرد و دو طرف دارد يكى افراط كه ولنگارى و هرزگى است و ديگرى تفريط كه خمود و كنارهگيرى از مورد رخصت عقل و شرع است در كاميابى .
و از اعتدال جنبش سبعيه ، شجاعت برآيد كه اقدام در جاه مقام در فرمان خرد باشد و با انديشه و آرامش نه از روى پريشانى و ارتكاب هراس و دلهره و خطر و آن را هم دو طرف است از افراط كه تهوّر است و اقدام ناشايست و تفريط كه ترس و حذر بى جا است .
و از اعتدال نيروى نطق و دريافت كه شناخت حقيقت است چنانچه هست به اندازه توان ، حكمت برآيد و طرف افراطش جربزه است و تشكيك تا آنجا كه نشايد و طرف تفريطش بلادتست و ترك انديشه در كسب دانش ، و اخلاق ميانه در هر كدام فضائلند و دو طرف افراط و تفريط رذائل ، و چون فضائل فراهم شوند و بهم آميزند حالت مناسبى برآيد كه عدالت است و اصول فضائل اخلاقى عفت ، شجاعت ، حكمت و عدالت است ، و هر كدام را چند تيره و دنباله است كه در كتب اخلاق ذكر شدند و 6 رذيله همچنين باشند - پايان - .
تتميمى است : [ در خواص نفس انسانى ]
رازى در « المطالب العاليه » گويد : خواص نفس انسانى بسيارند و ما 10 - از آنها را ذكر كنيم و
بخش يكم [ نطق ]
: از خواص آن نطق است و دريافت و در آن بررسيها است .
1 - اگر آدمى تنها باشد و جز موجودات طبيعى با او نباشد نابود شود يا