دو است بنا بر اينكه اين اختلاف ناشى از ديد مرئى از نزديك و دور بر اثر اختلاف زاويه ديد است كه در مركز جليديه و در رأس مخروط شعاعى پديد شود بحسب تو هم بيننده يا بحسب واقع هنگام انطباق قاعده شعاع بر سطح مرئى ، هر چه مرئى نزديكتر باشد زاويه شعاعى گشادهتر است و هر چه دور تر باشد تنگتر است و محققان فلاسفه گفتند : ديد مطابق حجم واقعى هر چيز هنگامى است كه زاويه شعاعى به اندازه قائمه و 90 درجه باشد ، و بنا بر اين چون فرض شود كه زاويه شعاعى نسبت بقاعده مخروط شعاع قائمه باشد بايد بعد ميان رأس مخروط و قاعده برابر نصف قطر قاعده باشد چنانچه در اصول هندسه ثابت شده ، و چون قطر زمين بىترديد بيش از دو هزار فرسخ است بحجم واقعى خود در مسافت كمتر از هزار فرسخ ديده نشود ، و پر معلوم است كه كوهها و درههاى زمين بحسب عادت از اين مسافت دور محسوس نباشند و شكل زمين در اين ديد كره كامل نمايد .
سپس بپندار آنها زمين و اجزاء زمين و دائرههاى زمين در زمان مأمون و پيشتر مساحت شده ، دائره عظيمه زمين 8000 فرسخ است و قطرش 5 / 2545 تقريبا و حاصل ضرب قطر در محيط مساحت سطح زمين است كه مىشود 20360000 فرسخ و يك چهارم آن مساحت ربع مسكون زمين است .
ولى اندازه معموره ربع مسكون كه از خط استواء تا تمام ميل كلى است ( در حدود 66 درجه ) مساحتش 3765420 فرسخ است ، فرسخ نزد همه 3 ميل است و هر ميل 4 هزار ذارع نزد محدثين و 3 هزار ذراع نزد قدماء ، هر ذراع 44 انگشت است نزد محدثين و 32 نزد قدماء ، هر انگشت نزد همه به اندازه شش جو معتدل است كه شكم هر يك به پشت ديگرى باشد .
گفتهاند زمين 3 طبقه دارد يكم زمين خالص گرد مركز ، طبقه گل مجاور آب سوم طبقه باز و بيرون از آب كه بخار و دخان در آن حبس شوند و معادن و گياهان و جانوران در آن پديد گردند ، پندارند همه عناصر بسيطه زلالند و پرده از ديد پس خود نشوند جز اختران و زمين صرف گرد و مركز هم زلال است و دو طبقه
بحار الأنوار (ج54) (آسمان و جهان) (فارسى) — صفحة 80
مساهمون: العلامة المجلسي
ص٨٠