آگاهى نداريم تا چه رسد باثر آنها ، از اين رو مؤلّف كتاب « تنكلوشا » از رواياى ( سيد خ ب ) بشر نقل كرده كه در پشت اختران شماره شده فلك اختران بيشماريست كه رصد نشدند براى اينكه بسيار خردند يا اينكه اثر و كارشان نهانست .
2 - همه اختران ديدرس رصد نشدند و تنها 1022 از آنها رصد شدند ، و دليلش اينست كه كهكشان خود ستارههاى خرديند كه در فلك ثوابت بديدن وضع مخصوص مركوزند و دانستن طبع آنها متعذر است .
3 - اطلاع كافى از طبع همين كواكب رصد شده هم در دست نيست زيرا گفته حكماء در باره آنها ضعيف و بيحاصل است .
4 - اگر طبع يك يك را بدانيم طبع مجموع را نميدانيم مگر بطور تقريب دور از تحقيق ، و ميدانيم كه حوادث اين عالم اثر طبع بسيط آنها نيست و گر نه هميشه بايد باشند بلكه از تركيب آنها است كه نهايتى ندارند و از قياس فهم آنها ميسر نيست و به اين چهار وجه ثابت شد كه دانستن همه طبائع فعاله نشدنى است ، و دانستن اثرپذيرى همه چيزى هم متعذر است چون وابسته بشرائط مخصوصى است از اندازه و چگونگى ، و وقوع و جا و مقولات ديگر و مواد زمينى يك حال ثابت ندارند و پيوسته ديگرگون ميشوند و گرچه بديد نيايد ، و اگر كسى وقوف تام به همه طبائع فعاله و منفعله پيدا كند داناى به همه تفاصيل خواهد بود كه گذشته باشند يا بيايند ، و ميتواند امور بىنهايتى را احداث كند .
سپس گفتهاند اين ملاحظات عقل بشرى را از اين كار سست كند ولى گفتهاند ( مالا يدرك كله لا يترك كله ) و قواى بشر كه اطلاع از همه چيز را نتوانند و اطلاع بر بعضى را توانند ، اين گر چه نسبت بدان چه هست ناچيز است ولى توانائى بزرگى است در آدمى كه بتجربههاى طولانى گذشته بسيارى از احوال اختران سياره و ثوابت را دانسته و احوال بروج و حدود و مثلّثات را فهميده كه بهره مهمى براى كسى كه بر طبائع آنها مطلع شود دارد ، و نبايد براى آنكه يقين كامل بدست نيايد بهره از اين قوانين آماده را وانهيم چنانچه براى نبودن برهان يقينى بر همه طبائع غذاها و
بحار الأنوار (ج54) (آسمان و جهان) (فارسى) — صفحة 237
مساهمون: العلامة المجلسي
ص٢٣٧