بالاى نصف است آن را سى روز حساب كنند ، و از سال سوم 6 دقيقه ميماند و با اضافه همان سال 28 دقيقه مىشود كه از 2 / 1 كمتر است ولى با اضافه سال پنجم مىشود 50 دقيقه و باز ذو الحجه اين سال 30 روز مىشود ، و از كسر سال ششم 10 دقيقه ميگيرد و 12 دقيقه ميماند و با كسر هفتم 34 دقيقه مىشود ، و باز ذو الحجه آن 30 روز مىشود ، و به همين روش ذيحجه سال دهم باز 30 روز است و هم سال 13 ، و 16 و 18 و 21 ، 24 ، 26 ، 29 ، و اگر همان نصف را هم تمام حساب كنيم سال 15 ، بجاى 16 ذى حجهاش 30 روز است .
و بهر تقدير سال 29 كه 30 روز باشد 22 دقيقه كم دارد كه از سال 30 جبران مىشود ، و در هر دوره 30 ساله شماره روزهاى ماه مرتب ميشوند و كسرى نميماند سپس دوره از سر گرفته مىشود .
و سببش آنست كه كسر يك سال 22 دقيقه است چنانچه گذشت و آن 5 / 1 و 6 / 1 60 است و اين دو كسر از عدد 30 در مىآيند كه 5 / 1 برابر 6 است و 6 / 1 برابر 5 كه رويهم ميشوند 11 و اين روزها را كبيسه نامند ، و كبيسه به ترتيب بهز يجهج كادوط يا نهر يجوح كادوط است « 1 » بنا بر دو قول گذشته ، اينست مشهور در كبيسه و شارحان تذكرة دو روش كبيسه ديگر نقل كردهاند 1 - روش يهود و ترك كه سالهاى قمرى را بسالهاى شمسى برگردانند ، در هر سه سال باضافه يك ماه .
2 - نسىء عرب جاهليت است كه ماهها را برؤيت ماه نو ميگرفتند و حجشان در 10 ذيحجه بود چنانچه ابراهيم عليه السّلام مقرر كرده بود و در فصول سال ميگرديد مانند زمان ما و خواستند موسم حج ثابت باشد و هنگام رسيدن ميوهجات و اعتدال هوا
هامش
( 1 ) ب سال دوم ه سال پنجم ، ز هفتم ، يا سال دهم ، ج 13 و ه 15 ، ح 18 ، كا 21 ، و همچنين تا آخر و اختلاف دو كلمه در هاء دوم است كه بقولى كبيسه در 15 است و بقولى در 16 و ها بدل بواو مىشود ( پاورقى ص 361 ) .