« اينست دستور استوار » نه نسىء عرب ، يا اينكه حساب درست ، يا مقصود اينست كه دينى است كه بدان خدا پرستش شود ، « در آنها به خود ستم نكنيد » يعنى در همه ماهها از ابن عباس است يا در خصوص ماههاى حرام به ترك اوامر و ارتكاب مناهى و اگر مقصود همه ماهها باشد نهى از ظلم است در همه عمر ، و اگر خصوص ماههاى حرام باشد فائده تخصيص اينست كه ثواب طاعت در آنها بيشتر است و كيفر گناه بزرگتر ، اينست حكم خدا در هر زمان شريف و در هر جاى مقدس ( پايان ) .
ميگويم : بسا مقصود اينست كه بهتك احترام آنها به خود ستم نكنيد ، طبرسى رحمة اللَّه عليه در ( ج 5 ص 29 ) تفسيرش گفته از قول مجاهد : مشركين دو سال در هر ماهى حج ميكردند ، در ذيحجه دو سال ، در محرم دو سال ، در صفر دو سال ، و به همين ترتيب تا آنكه حج پيش از حجة الوداع در ذى قعده واقع ميشد و پيغمبر صلى اللَّه عليه و إله سال آينده كه حجة الوداع بود در ذيحجه حج نمود ، و از اين رو در خطبهاش فرمود :
روزگار چرخيد تا بآغازش آفرينش آسمانها و زمين رسيد ( الخبر ) يعنى ماههاى حرام بجاى خود آمدند ، و حج به ذى الحجه افتاد ، و نسىء باطل شد .
«
يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا
» بيضاوى در ( ج 1 ص 500 ) تفسيرش گفته : يعنى بيشتر گمراه ميكنند ، و بقرائت حمزه و كسائى و حفص يعنى بيشتر گمراه ميشوند « يك سال حلالش كنند » يعنى شهر حرام را پس اندازند و ماه ديگرى بجاى آن حرام سازند ، « و يك سال آن را حرام دانند » بجاى خودش تا « چهار ماه حرام را برابر كنند » ( پايان )
[ توضيح ]
گويم : چون فهميدن اخبار مذكوره و جز آن موقوف بر فهم ماهها و سالها و مصطلحات آنها است اندكى از آن را پيش داريم و گوئيم : چون اندازهگيرى حوادث نياز بتركيب روزها داشته ، و چشمگيرترين اجرام آسمانى خورشيد است و سپس ماه ، و دوره هر كدام چند روز است براى اندازهگيرى معين شدند طبعا ، مهتاب پايه براى ماه است و خورشيد براى سال ، در مهتاب تنها دورهاش منظور نيست بلكه اختلاف اشكال روشن آن نيز منظور است كه ماه از آن گرفته شده .