45 - و از ابن عباس در قول خدا تعالى « و زمين را براى انام نهاد ، 11 - الرحمن » فرمود : انام هزار امتند ، ششصد در دريا و چهار صد در بيابان .
گويم : اخبار بسيارى از اين باب در جلد هفتم آوردم در باب اينكه آنها حجت بر همه عوالم و همه مخلوقاتند .
46 - كفعمى و برسى در فضيلت دعاء معروف بجوشن كبير بسند خود از امام هفتم از پدرانش عليه السّلام روايت كردند كه پيغمبر صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم فرمود : جبرئيلش گفت :
بدان كه تو را براستى به پيغمبرى فرستاده در پس مغرب زمينى است درخشان و در آن خلقى است از آفريدههاى خدا كه او را بپرستند و نافرمانى نكنند ، و البته گوشت چهرهشان از گريه آب شده ، خدا به آنها وحى كرد چرا گريه كنيد با اينكه يك چشم بهمزدن نافرمانى من نكرديد ، گفتند : ميترسيم خدا بر ما خشم كند و ما را بدوزخ عذاب كند .
گفت على عليه السّلام : يا رسول اللَّه در آنجا ابليس يا يك آدميزاده نيست ، فرمود :
بدان كه مرا براستى به پيغمبرى فرستاده نميدانند كه خدا آدم و ابليس را آفريده و شمار آنها را جز خدا نميداند ، خورشيد در بلاد آنها چهل روز سير كند نخورند و نياشامند . « 1 »
( دنبالهايست ) [ در بارهء عالم مثال ]
بدان كه اخبار اين باب غريب هستند و برخى سند معتبر ندارند چون روايات برسى و جامع الاخبار و كتاب قديم ، و برخى از اصول قدماء است ، و مطالب آنها از قدرت خدا دور نيست « 2 » ، و « جابلقا » و « جابرسا » را اهل لغت بوجه ديگرى
هامش
( 1 ) برخى دانشمندان عصر اين زمين را تطبيق به ( فلكان ) نمودند كه اخيراً كشف شده چون نزديكترين كواكب است بخورشيد و 2 روز يك بار دور آن ميچرخد و يك سال خورشيدى چهل روز آنست ولى درست نيست زيرا روايت يك روز آن را چهل روز خورشيد دانسته و بعلاوه گرماى آن بحديست كه موجود زنده تاب آن را ندارد مگر خلقش فرشته باشند كه فرمود خوردن و نوشيدن ندارند . ( خلاصه ترجمه ص 349 )
( 2 ) از مجموع اين اخبار از با اعتبار و بىاعتبار چند مطلب استفاده مىشود .
1 - آفريدهء مادى و مكلف خدا منحصر بآدم نبوده و آدميان بسيارى مانند او آفريده شدند و باز هم ميشوند .
2 - جز منظومه شمسى ما خورشيد و ماهها و زمينش منظومههاى ديگرى مانند آن وجود دارد و در آنها هم مخلوقات زنده و خدا پرست وجود دارند و اظهار اين حقيقت يكى از كرامات مذهب شيعه و دليل عصمت ائمه هدى است كه در آن دوره تاريك بيان شده و در گنجينه اخبار شيعه مانده تا آنكه اكتشافات علمى امروزه آن را تأييد كرده و بر حق دانسته .
3 - در پس اين جهان ماده عوالم معنوى ديگريست كه حواس ما و دانش ما بدان رسا نيست و آن عوالم بدين عالم محيطند و در باطن آنند ، و در آنند و جز آنند و ديده اولياء و ائمه هدى ميتواند آنها را مشاهده كند و اين عوالم اشرف و الطف از عالم مادهاند گرچه داراى اندازه و برخى عوارض جسمى هستند ، و نحوهاى از عالم مثال به حساب آيند ولى نه به آن معنا كه شارح مقاصد گفته و مؤلف به او خرده گرفته ( خلاصه ترجمه پاورقى ص 350 - 351 ) .