و ممكن است كه آفرينش روحانيين همه پس از آفرينش آب و هوا باشد و اما خبر معروف « نخست چيزى كه خدا آفريده عقل بوده » در طرق ما آن را نيافتيم و همانا از طريق عامه و اهل سنت وارد است و بر فرض صحتش ممكن است مقصود از آن عقل نخست آفريده نفس پيغمبر صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم باشد ، زيرا آن يكى از موارد به كار بردن لفظ عقل است ، بعلاوه ممكن است مقصود از خلق عقل تقدير و پيش بينى آن باشد يا خود تقدير باشد چنانچه در برخى اخبار آمده ، و يكى از معانى آنست ، و همچنين حديث « نخست آفريده قلم است » ممكن است مقصود اين باشد كه نخست آفريده از جنس فرشته است يا نخست آفريدهء يك دسته از آفريدههاى ديگر چنانچه خبر عبد الرحيم قصير آينده بر آن دلالت دارد كه در باب خود مىآيد .
يك فائده بزرگ [ حل اشكال و اعتراض ]
بدان كه در آيات سوره سجده يك پيچيدگى است ، چون از ظاهرشان برآيد كه آفرينش آسمانها و زمين و آنچه ميان آنها است در هشت روز بوده ، با اينكه آيات ديگر دلالت دارند كه در شش روز بوده و دومى روشن است ، و اولى براى اينست كه خدا فرمايد ( زمين را در دو روز آفريده : - 12 فصلت ) و بعد فرمايد « در بالاى آن كوهها نهاده و در آنها بركت داده و اقواتشان را مقدر ساخته در چهار روز و باز فرمايد « آنها را هفت آسمان فرمان داده در دو روز » و روى هم ميشوند هشت روز و حل آن به چند راه است .
( ) 1 - آنچه گذشت و ميان مفسران مشهور است ، كه مراد از چهار روز تتمه آنست باينكه دو روز زمين آفريده شده و دو روز هم اقوات مقدر شده در آن به تنهائى يا بهمراه كوهها و بركت و اخبار متقدمه مؤيد آنست .
( ) 2 - برخى افاضل معاصرين - ره - در شرح كافى خود گفته : چهار روز مخصوص آفرينش موجودات روى زمين است ، يكم بآفرينش كوهها دوم بآفرينش بركت ، سوم و چهارم بآفرينش اقوات كه عبارت از آفرينش آب و چراگاه باشد كه در سورهء