مقصد پنجم در دفع برخى شبهههاى فلاسفه
كه زبانزد بيدينان ، و شك آوران راهزن حق و يقينند بر خواستاران آن . و در آن چند مرصد است :
مرصد يكم : گفتهاند : چون واجب تعالى را در يكسو نهيم ، و همه جهان جز او را در سوى ديگر ، يعنى هر آنچه علتى خواهد ، يا اينكه خدا علت تامه آنها است و هر چه در اثر بخشى بايد خواه ارادهء زائد و خواه ذات او محقق است يا نه ؟ اگر محقق است بايد از ازل جهان بهمراه او موجود باشد چون تخلف اثر از مؤثر تام محال است ، و اگر نه وجود همه چيز محال است تا هميشه چون دگرگونى در ذات خدا محال است .
و بتقرير ديگر يا خدا در ازل همهء شرائط آفريدن را دارد يا نه ، اگر دارد اثر نخست بايد قديم باشد ، چون تخلف از علت تام نشدنيست و اگر ندارد جهان وابسته به شرط حادثى است و سخن در آن هم باز به همين برميگردد و اگر آن هم شرط ديگر خواهد و ديگر ، تسلسل لازم آيد و وجود شروط بينهايت و آن باطل است بدان چه گذشت .
باز گوئيم : اگر همه اين شروط را در نظر بگيريم يا جز آنها و جز ذات واجب تعالى شرط ديگرى هم لازمست بس جميع شروط منظور نشده و آن خلف است يا شرط ديگرى لازم نيست ، پس ذات الهى مستقل است در ايجاد اين مجموع ، و در اين صورت يا شروط در همان آن حدوث اثر فراهم گردند و واجب هم در سلسله حدوث باشد لازم آيد حدوث واجب و اگر نباشد لازم آيد تخلف شروط از علت تامه خود و هر دو محالند ، و يا همه و همه ازليند ؛ و لازم آيد اين شروط همه قديم باشند و مشروط آنها هم كه عالم است قديم باشد و گر نه مشروط از مؤثر تام خود تخلف كرده كه واجب و همه شروط است ، زيرا فرض اينست كه شرطى بيرون از مجموع نيست .