مراتب عدد متوقف شوند و آن خلاف بداهت است ، بلكه مرتبه محصوره ميان دو مرز محصور است يكى ، يكان و دوم همان مرتبهاى كه فرض شده ، و معدودهم كه مجموع رشته نامتناهى است بفرض مسأله بناچار متناهى مىشود ، زيرا همه آن را جز يك مرتبه از شماره از يكسو فرا نگيرد ، و هر مرتبه كه فرض شود متناهى است چنانچه گذشت .
آرى اگر همه مراتب لا يقف عدد در نظر گرفته شوند و ممكن باشد كه همه در خارج پديد گردند ، و ممكن باشد بيك مجموعه بيش از يك مرتبه از شمار به نظر واحد منطبق گردد ، عروض عدد نامتناهى بمجموع تحقق پذير است ، لكن اين فرض محال است ، زيرا ممكن نيست همه مراتب لا يقف را در نظر گرفت و تصور نشود كه همه در خارج محقق شوند و لو بدنبال هم و گر نه متوقف گردند و خلف فرض باشد گرچه نظّام در اجزاء جسم بدان گردن نهاده بلكه گوئيم : مفهوم لا يقف با مفهوم مجموع ذاتاً منافات دارند چنانچه در جاى خود مقرر است ، و اين برهان مقدمات روشنى دارد و در امور با هم و بدنبال هم ، و مربوط بهم و جدا از هم بيدغدغه جاريست ، و همچنين برهان تطبيق و تضايف با رجوع بمقدمات چيده شده روشنند به شرط خوش بينى بتقريرات گذشته .
و محقق طوسى - ره - در تجريد برهان تطبيق و تضايف را در همه آنها جارى دانسته ، و در « نقد المحصل » پس از انتقاد ادله متكلمين در ابطال تسلسل نسبت بامور متعاقبه گفته : اين خلاصه سخن آنها است در اينجا .
من گويم : هر پديدهء پيش از ديگرى با پس از آن منظور شود ، و چون همه پديدههاى گذشته را از هم اكنون در نظر گيريم از اين نظر كه هر كدام پيش باشند و بار ديگر از اين نظر كه هر كدام آنها بدنبال ديگريست ، پيشها و بدنبالها كه در اعتبار از هم جدايند در وجود خارجى يكى باشند ، و تطبيق آنها نيازى بفرض ندارد و با اين حال بايد پيشها از نظرى كه مورد بحث است بيش از آنها باشند كه به دنبالند چون در مقام علت هستند ، و در اين صورت رشته كه بدنبال است از نظر گذشته منقطع شوند پيش از آنها كه بيشند ، و آنها كه بيشند باندازهاى متناهى بيشند و خود
بحار الأنوار (ج54) (آسمان و جهان) (فارسى) — صفحة 196
مساهمون: العلامة المجلسي
ص١٩٦