سقط است ، حبه فرزند است ، ظلمات الارض ارحام است ، رطب مردمى است كه زندهاند يابس آنكه جانش را گرفتهاند . و همه اينها در امامى بيانكنندهاند .
شرح -
از مجلسى « ره » - طبرسى گفته است زجاج گويد مقصود اينست كه آن را مىداند افتاده و پابرجا .
و گفته شده مقصود اينست كه آنچه را از برگ درختان افتد داند و آنچه را هم بر درخت ماند و ميداند چند بار زير و رو شده است در هنگام افتادن .
نيست دانهاى در ظلمات زمين - يعنى دانه در درون زمين نيفتد جز اينكه آن را بداند و ظلمت را كنايه از درون زمين آورده است زيرا درون زمين درك نشود بمانند آنچه در تاريكى است .
ابن عباس گفته يعنى آنچه در ته هفت طبقه زمين يا زير سنگ و يا چيزى است .
وَ لا رَطْبٍ وَ لا يابِسٍ
همه چيز را در اين جمله كوتاه گرد آورده است زيرا همه اجسام از اين دو بيرون نيستند و اين چون گفته تو است كه گوئى هيچ گرد و پراكنده نباشد زيرا هر جسمى از اين دو بيرون نيست .
و گفته شده است مقصود هر آنچه است كه ميرويد و هر آنچه نمىرويد از ابن عباس و هم از او نقل شده است كه مقصود از رطب آب دريا است و مقصود از يابس دشت و صحرا .
و گفته شده كه رطب زنده است و يابس مرده است و از امام صادق ( ع ) روايت شده است كه مقصود از ورق سقط است : بچهاى كه از شكم مادر بيفتد و مقصود از دانه نوزاد است است و ظلمات الارض أرحام مادران است و رطب آنچه است كه زنده است و خشك آنچه جانش را بگيرند .
إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ
معنايش اينست كه در كتاب مبين نوشته است يعنى در لوح محفوظ .
قوله
« ما يقبض »
در بسيارى از نسخهها چنين است و بنا بر اين احتمال دارد كه بيان حال همان سقط باشد يعنى زنده از مردم را مىداند و مرده از مردم را .
و در روايت عياشى و طبرسى و على بن ابراهيم در تفسيرهاى آنان يغيض بغين نقطهدار و ياء دو نقطه است بمعنى نقص و كاستى چنانچه خداى تعالى فرمايد و ما تغيض الارحام .
و فيروزآبادى گفته غيض بچهاى است كه بيفتد و خلقت او تمام نيست و محتمل است كه مقصود از سقط آن باشد كه پيش از حلول روح يا پيش از تكميل اعضاء تن بيفتد و مقصود از حبه آن است كه خدا دانسته ميماند و جان به خود مىگيرد و اين هم دو قسم مىشود .
1 - بهنگام زايد و در بيرون رحم بپايد و اين معنى رطب است .
2 - پيش از كمال خلقت به زير افتد و در خود رحم يا بيرون رحم بميرد و اين يابس است . .
قوله
فِي إِمامٍ مُبِينٍ
محتمل است كه در مصحف ائمه ( ع ) چنين باشد و ظاهر اينست كه آن را تفسير براى كتاب مبين آورده و مقصود از آن امير المؤمنين و اولاد معصوم ( ع ) او باشند چنانچه عامه و خاصه در تفسير قول خدا تعالى ( 12 - يس )
وَ كُلَّ شَيْءٍ أَحْصَيْناهُ فِي إِمامٍ مُبِينٍ
گفتهاند