و عمران بشرى در كنار نهرها و درياها بوده و اولين خوراك معمولى او از شكار ماهى تأمين شده است پس مىتوان ماهى را رمز يك دوران ابتدائى زندگى بشر دانست .
2 - راوى - ماهى بر چه اساس زندگانى داشته و كفايت قوت بشر را مىنموده است ؟
امام - ماهى بر آب زندگانى دارد و هرگز ناياب نميشود و نياز بپرورش ندارد .
3 - راوى - آب بر چه قرار مىگيرد ؟
امام - بر صخره - يعنى مادهاى كه فشرده شده است و سنك شده و ممكن است منظور سؤال پرسش از آغاز شروع اين گونه زندگانى بشر باشد و منظور جواب اين باشد كه زندگى بشر با خوراك ماهى و شكار از نهر و دريا همراه با دوران زندگانى حجرى او بوده است كه يكى از ادوار تاريخى زندگانى ابتدائى بشر است و هزارها سال بدرازا كشيده است .
4 - راوى - زندگانى دوران حجر بر چه استوار شده است ؟ يعنى اين زندگانى دوران حجرى كه با شكار ماهى و حيوانات دريا گذشته بچه وضع ديگرى مبدل شده است و بچه صورت تازهاى در آمده است ؟
امام - بشاخ نره گاو استوار شده است يعنى دوران حجرى بشر در سير تكامل بدوران زراعت و كشت گندم و حبوبات منتقل شده است و به عهده گاو و آهن گذاشته شده است و معنى اين مثل معروف كه :
زمين روى شاخ گاو ميگردد همين است ، يعنى گردش عمران زمين و زندگانى بشر بر پايه كشت و زراعت است كه بنيروى نره گاو از دوران بسيار قديم تا آغاز همين قرن اداره ميشده و از آغاز اين قرن آن را بوسائل مكانيزه و تراكتور تحويل داده است .
براى توضيح بايد گفت كه جمله
« على اى شيء »
به اصطلاح نحوى ظرف مستقر است و جار و مجرور متعلق بفعل عام مقدرى است و لازم نيست آن فعل عام نسبت بمورد تعبير ماضى باشد بلكه روا است مستقبل باشد و چنين تفسير شود كه زندگانى دوران حجر بر چه وضعى قرار گرفت ؟ و امام در جواب ميفرمايد بر زندگانى زراعت و كشاورزى و با تحصيل غذا از گندم و حبوبات آن دوران ماهى خوردن و تنها با شكار حيوانات درياها و نهرها گذرانيدن به پايان رسيد .
5 - راوى ، نره گاو كه كار زراعت را انجام ميدهد بر چه استوار است ؟ يعنى بچه وسيله و بر چه پايه اين كار زراعت از او ساخته است ؟
امام - خاك با رطوبت كه هم مىتواند آن را شيار كند و هم تخمى كه در آن كشت مىشود سبز مىكند و ميرويد و بثمر ميرسد و خلاصه مقصود اينست كه زندگى زراعتى كه روى شاخ گاو نر ميچرخد بر زمين خاكى و آب كافى استوار است و گاو ابزارى است كه در زمينه وجود خاك و رطوبت ميتواند توليد زراعت كند .
6 - راوى زمين با رطوبت بر چه وضعى استوار مىشود ؟
ممكنست مقصود پرسش از سر انجام زمين باشد و پايان زندگانى بشر و ممكنست مقصود پرسش از وضع تازه زراعت باشد كه جانشين زراعت با گاو مىشود مانند زراعت با وسائل صنعتى امروزه و در پاسخ اين پرسش بهر نظر باشد :
امام - بسيار دور است ، يعنى دوران پايان عمر زمين كه برستاخيز ميكشد يا دوران تبديل وضع
الكافي - الروضة من الكافي ( روضه كافى يا گلستان آل محمد ص ) ( فارسى ) — صفحة 168
مساهمون: الشيخ الكليني
ص١٦٨