أبو عثمان حيرى ، ويا أبو حفص ، نبوده است ، هرچند كه أو از مشايخ نيشابور حمدون قصار را در زمرهء كساني مىشمارد كه به مقام ملامتى رسيدهاند ودر اين گروه أبو سعيد خرّاز ، أبو يزيد بسطامى ، أبو السعود بن شبل وعبد القادر گيلانى وبرخى ديگر از مشايخ صوفيه را با وجود اختلاف در طبقات وزمان ومكان ايشان نام مىبرد وخود را نيز ملامتى به شمار مىآورد ، چنانكه گويد : « وهو حالنا » . « 16 »
ابن عربى در معنى ملامتى تا آن حد پيش مىرود كه آن نام را بر پيامبر ( ص ) نيز اطلاق مىكند . با اين دعوى كه مقام ملامتيه مقام قرب خداوندى است ومرتبهء
« ثُمَّ دَنا فَتَدَلَّى فَكانَ قابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنى »
« 17 » ودر اين مورد از سلمى جرأت بيشترى به خرج داده است كه صرفا بين موسى وصوفي ومحمد ( ص ) با ملامتى مشابهت برقرار كرده است .
ابن عربى سالكان راه خدا را بر سه دسته تقسيم كرده است كه تفاوت چندانى با تقسيمبندى سلمى ندارد . دستهء أول عابدانند كه زهد وافعال ظاهري پسنديده در ايشان غالب است ونفس آنها از اعمال ناپسند پاك است ؛ اين طايفه از أحوال ومقامات وعلوم واقعي دين واسرار الهى بىخبرند واگر يكى از ايشان به خواندن كتابي بپردازد از حدّ كتاب الرعايهء حارث محاسبى وأمثال آن برتر نمىرود .
دستهء دوم صوفيهاند كه همهء افعال را از خدا مىدانند وبراي خود هيچ فعلى قائل نيستند ودر زهد وتقوى وعبادت وتوكل همانند عابدانند واخلاق وجوانمردى از خصائص ايشان است .
هرچه از كرامات وخوارق عادات در حيطهء توان ايشان باشد براي مردم اظهار مىكنند واز آشكار كردن هيچ امرى كه موجب آگاهى مردم از اسرار وبواطن ايشان باشد ابا ندارند چون برآنند كه جز خداوند چيزى مشاهده نمىكنند . اين طايفه در مقايسه با ملامتيه ، أهل خودنمائى وهمراهان نفساند وشاگردان ايشان أهل دعوى ومدعى برترى بر مردماند . « 18 »
دستهء سوم ملامتيّهاند ، مردانى كه خداوند ايشان را از خلق گسسته ودر پناه حفظ وصيانت خود در آورده است واز غيرتى كه نسبت به ايشان دارد ، چشم هيچكس را بر حقيقت حال ايشان نينداخته ، مبادا آنها را از حق منقطع سازد .
« قد انفردوا مع اللّه راسخين لا يتزلزلون عن عبوديتهم طرفة عين ، لا يعرفون للرياسة طعما لاستيلاء الربوبية على قلوبهم . . . وليس ثمّ من حاز مقام الفتوة والخلق مع الله دون غيره سوى
هامش
( 16 ) . فتوحات ، ج 2 ، ص 21 وج 3 ، ص 44 .
( 17 ) . قرآن ، س 53 ، آية 8 .
( 18 ) . فتوحات ، ج 3 ، ص 45 - 46 وج 2 ، ص 22 .