جنبهء سلبى دارد . يعنى ، صفاتى كه يك فرد ملامتى نبايد بدانها متصف باشد بيشتر است از خصوصياتى كه بايد دارا باشد واعمال ورفتارى كه بايد آنها را ترك گويد بسيار بيشتر از كارهائى است كه بايد به انجام آنها بپردازد ، وبهطور خلاصه تعليماتى كه مشايخ ملامتى به مريدان خود مىدادهاند از يك سلسله تحريم وبازداشتن ومكروه دانستن وناديده گرفتنها تجاوز نمىكند .
علىرغم همهء اين محدوديتها ما مىتوانيم تا حد زيادى وجوه امتياز واختلاف ملامتيان را با ديگران ، أعم از صوفيه وجز ايشان معلوم كنيم وموفقيت در اين زمينه از تعيين چگونگى حيات روحاني پيروان اين مسلك بيشتر است .
به عنوان مثال از ملامتى خواسته شده است ، عبادت يا تقوى وزهد يا علم ويا حال خود را ظاهر نكند . در سخنان ايشان به جاى آنكه از اخلاص سخن گفته شود از ريا كه نقيض اخلاص است گفتگو شده است . به جاى آنكه دربارهء فضائل نفساني وكمالات آن سخن گفته شود از عيوب نفس وآفات وكجرويهاى آن سخن به ميان آمده است . به جاى آنكه به أموري كه مايهء استقامت وتهذيب نفس است بپردازند ، متّهم داشتن نفس وخوار شمردن وخيانت آن را در همهء خواستها وگرايشهايش مطمح نظر قرار دادهاند .
بنابراين سخن از نقائص اعمال وزشتكاريهاى نفس بيش از فضائل اعمال ومحاسن آن است .
اين صفت سلبى را حتى در نامى كه اين طايفه براي خود برگزيدهاند مىتوان ديد ، چون نام « ملامتيه » مشتق از « ملامت » به معنى سرزنش ونكوهش نفس است .
بىگمان اين شيوهء تعليم دلائلى داشته است - چنانكه در مباحث بعدى روشن خواهد شد - زيرا ملامتيه طايفهاى هستند كه بر ضد آئين ومعتقدات صوفيه وآداب ومقررات علماء دين در عصر خود قيام كردهاند وطبيعي است كه چنين نظام سلبىئى را براي مقاومت در برابر آنچه از آن ناخشنود بودند بر پا سازند . به همين دليل اين نام را در برابر نام صوفيه كه در درجهء أول أهل عراق بدان ناميده مىشدند براي خود برگزيدند ، چون ملامتيان أهل خراسان بودند . سهروردى گويد : « همواره در خراسان طايفهاى از ايشان هستند ، ومشايخ آنها به تعليم آنها مشغولند . در عراق نيز كساني بر طريقهء ايشان ديدهايم ليكن بدين نام مشهور نيستند ، أهل عراق بسيار كم اين نام را به كار مىبرند » . « 4 »
بعيد نيست كه نام ملامتيه مربوط به برخى از آيات قرآن باشد كه در آنها ذكرى از
هامش
( 4 ) . عوارف المعارف ، ص 55 .