جامعي در تصوّف تأليف نكرده است . « 2 » آثار أو ، به استثناى طبقات الصّوفيّه وحقائق التفسير وتاريخ تصوّف ، همه رسائل كوتاهى است كه يك موضوع خاص در هر يك از آنها مطرح شده است . يكى دربارهء أدب النفس ، ديگرى دربارهء ملامتيّه ، ديگرى دربارهء فتوّت وديگرى دربارهء معاملات . سماع هم يكى از همين موضوعات است كه در اين رساله مستقلا مورد بحث قرار گرفته است .
مطالبى كه سلمى دربارهء سماع نوشته است منحصر به « كتاب السماع » نيست . وى در اين باره مطالب ديگرى نيز در آثار ديگر خود نوشته است . در همين اثر ، در فصل اوّل نيز پس از اينكه به اقسام مستمعان وسماع أهل حقايق ومقامات ايشان اشاره مىكند ، مىنويسد :
« ولكل واحد من هذه المقامات شرح وبسط ، ذكرناه مشبعا في مسألة السماع » وهمچنين در فصل آخر وقتي كه عبارات مشايخ صوفيّه را دربارهء سماع نقل مىكند ، مىنويسد : « ولكل واحد من هذا لعبارات شرح تطول ذكره ، بيناه في كتاب شرح الأحوال » . بنابراين ، ظاهرا در دو اثر ديگر كه يكى از آنها « شرح الأحوال » ناميده شده ومتأسّفانه تاكنون پيدا نشده است ، دربارهء مقامات أهل حقايق وأحوال ومواجيد ايشان در سماع سخن گفته شده است . در يك رسالهء ديگر به نام « كتاب نسيم الأرواح » ( يا « صفة العارفين » ) كه در همين مجموعه به چاپ رسيده است ، بابى در سماع آمده است . « 3 » علاوة بر اينها ، سلمى بعضي از أقوال مشايخ صوفيّه را نيز دربارهء سماع در بعضي از آثار خود ( از جمله درجات المعاملات ، رسالهء ملامتّيه ، أدب النفس ، رسالهء فتوّت وطبقات الصوفية ) نقل كرده است كه ما در حواشي خود در « كتاب سماع » به آنها اشاره كردهايم . روى هم رفته ، مىتوان گفت كه مهمترين وكاملترين اثرى كه سلمى دربارهء سماع نوشته است همين رسالهء حاضر است .
هامش
( 2 ) . سلمى با وجود اينكه « كتاب جامع » تأليف نكرده است ، در رسائل مفرد خود تقريبا به بسيارى از مسائل صوفيّه پرداخته است . اهمّيّت سلمى را مىتوان از خلال اظهار نظرهايى كه نويسندگان قديم دربارهء أو كردهاند دريافت . مثلا هجويرى كه يك نسل پس از وى مىزيسته است ، أو را « نقّال طريقت وكلام مشايخ » ( كشف المحجوب ، ص 99 ) خوانده ، وأبو المظفر اسفراينى ( متوفّى 471 ه . ق ) نيز وقتي از علم تصوّف سخن مىگويد از تنها نويسندهء صوفي كه ياد مىكند سلمى است . ( التبصير في الدين ، به كوشش كمال يوسف الحوت ، بيروت ، 1403 ق ، ص 192 . )
( 3 ) . نسخهء كتاب « نسيم الأرواح » در مجموعهء خطى كتابخانهء احمديهء شيراز همراه با آثار أبو منصور أصفهاني وهمچنين رسالهء ديگرى از سلمى دربارهء سخنان شافعي در تصوّف درج شده است . گمان مىكنم كتاب « نسيم الأرواح » همان رسالهء « شرح الأحوال » باشد كه سلمى در انتهاى رسالهء سماع بدان اشاره كرده است ، چه مطالب آن تقريبا كلا دربارهء أحوال وسخنان مشايخ صوفيّه در خصوص سماع ووجد وحال ايشان است .