نظريه پرداخته شده است .
امّا كتاب ( الملخّص ) يكى از ميراثهاى ماندگار سيّد مرتضى است كه به ما رسيده ، اين كتاب را مىتوان يكى از مهمترين مجموعهها ونوشتههاى كلامي سيّد به شمار آورد ، زيرا ديگر نوشتهها وكتابهاى سيّد معمولا عهده دار بررسى يك مسأله يا موضوع كلامي است ، در حالي كه كتاب ( الملخّص ) دربرگيرندهء باب توحيد وصفات خداوند وباب عدل مىباشد كه اين دو باب مهمترين بحثهاى علم كلام به شمار آمده ، وجايگاه معركه آراء ميان متكلمان وانديشمندان مسلمان از أهل حديث ، معتزله ، مجبّره ، اشاعره ، كرّاميه ، عدليه ، قدريه ، مرجئه وجز اينها بوده است .
ترديدى در صحّت انتساب اين كتاب به سيّد مرتضى نيست ، زيرا تمامى شرححالنگاران سيّد ، از نجاشي ( متوفاى 450 ه ) تا شيخ آقا بزرگ تهرانى در « الذريعة » 22 / 210 به نوشته شدن كتابي به نام « الملخّص » از سيّد خبر دادهاند ، وشيخ طوسي كه خود شاگرد وهمراه سيّد بوده است در « فهرست » خود از اين كتاب نام برده ، وبه ناتمام ماندن آن اشاره دارد ، علاوة بر اينها خود شريف مرتضى در برخى از نوشتههاى خود همچون كتاب « الشّافى » و « الذّخيرة » و « نقض مقالة يحيى بن عدي النّصراني » به اين كتاب اشاره نموده است .
آنگونه كه از انجام كتاب « الملخّص » بر مىآيد ، سيّد مرتضى نخست به هدف تدوين كتابي جامع ومفصّل دربارهء انديشههاى خود در أصول پنجگانه اقدام مىكند ، ليكن در هنگامه تدوين موانعى أو را از انجام كار بازمىدارد ، وتنها موفّق به تدوين بحثهاى متعلّق به دو أصل توحيد وعدل مىگردد . وبحثهاى متعلّق به سه أصل نبوّت وامامت ومعاد را به كتاب ديگر خود يعنى « الذخيرة » حواله مىدهد . از اين رو سيّد به فرآهم آوردن كتاب مختصر ديگرى به نام « الذخيرة في علم الكلام » در أصول پنجگانه مىپردازد وآن را به انجام مىرساند .
وى در آغاز كتاب « الذخيرة » نيز به همين موضوع اشاره دارد ، وخوانندگان كتابهاى خود را به جمع ميان دو كتاب فرا مىخواند . همچنان كه در پايان كتاب ناتمام
الملخص في أصول الدين — صفحة مقدمة 12
مساهمون: الشريف المرتضى
صمقدمة ١٢