از كلمات سند رسمى ( حدود ص 710 ) كه نقل كرديم و در آن « از پسران يغوران » سخن رفته ، پيداست . به گفتهء جوينى ، محمد خوارزمشاه پس از شكست اترار در بخارا بوده « 1 » و از 8 شعبان تا 10 شوال ( محتملا در سال 615 هجرى يعنى از 30 اكتبر تا 30 دسامبر سال 1218 ميلادى ) در آنجا اقامت داشته . و چون موسم بهار بود ( ؟ ) سلطان به خوشى روز گذراند و بعد به سمرقند رفت تا عليه كوچلك لشكر كشد ، كه خبر رسيد ، مرگيتيان كه چنگيز خان از مغولستان بيرونشان كرده در تحت رياست توقتغان ( در تأليف رشيد الدين خول تغان « 2 » )
هامش
( 1 ) - نسخهء خطىGPB،IV، 2 ، 34 ، در اينمورد اشتباه است .
( 2 ) - ماركوارت (anmI، 134 .Komanen » , S» ) به نحوى قاطع يكى دانستن اين دو را رد مىكند ، ولى نظريه شخص او هم محتمل به نظر نمىرسد . وى مىگويد كه « توقتغان » املاى غلطى است (falsche umsehreilung) از كلمهء مغولى توختا خان [ توقتاخان ] ، و شخص اخير الذكر ( كه ماركوارت ويرا همان توختابيكى [ توقتاى بيكى ] مىداند ) را با پسر او « خودو خان » [ قودو خان ] اشتباه كردهاند . در تأليف رشيد الدين ، بطورى كه خود ماركوارت نيز معترف است ، ( همانجا 131 .S) خودو و خولتغان [ قودو و قولتغان ] همچون پسران توختابيكى [ توقتاى بيكى ] ياد شدهاند .
هر دو به سرزمين قپچاق گريختند و در آنجا بقتل رسيدند . قولتغان در پيكار با جوچى اسير شد و بفرمان چنگيز خان بقتل رسيد . بنابراين مىبينيم كه در سرزمين قپچاق فقط قولتغان با مغولان مبارزه كرد نه قودو . در سالنامهء چينى نام خ - دو ( همانجاs12Ho ( K ) - tu) ممكن است نحوهء املاى نام خولتغان ( قولتغان ) نيز باشد . - ( بطورى كه پليو خاطر نشان كرده كلمهء چينى خ - دو با نام خولتغان مطابقت نداشته بلكه با اسم خودو [ قودو ] (Qodu) كه در « افسانهء نهان » آمده منطبق مىباشد . پليو دلايل چندى آورده كه نام « توختا » واقعا ممكن است با توقتغان مطابقت داشته باشد . رجوع شود به : ( هيئت تحريريه - ( 24 .Pelliot , « Notes svr le Turkestan » , P) )