در پندهاى چنگيز خان ، كه به دست ما رسيده ، بر خلاف نصايحى كه عثمانيان نخستين به اغوز خان نسبت مىدهند « 1 » فرمانى صريح داير بر اينكه « دايم كوچ ايدهلر ، اوتراق اولميالر » ( هميشه كوچ كنند و هرگز در جائى ساكن نشوند » وجود ندارد . ولى مسلما ارادهء چنگيز خان چنين بوده « 2 » . كشاورزان و پيشه - وران مىبايست نيروى خام خويش را در اختيار صاحبان و اربابان يعنى مغولان ، و يا بهتر گوئيم ، سران ايشان گذارند و اربابان از آن استفاده كنند . چنگيز خان فقط براى خود و اعقاب و پيروان نزديك خويش كار و كوشش مىكرد . هيچ اشارهاى در منابع وجود ندارد كه وى با انديشهء كار براى رفاه و آسايش همهء قوم - حتى به صورتى كه اين انديشه در نبشتههاى ارخونى بيان شده - آشنا بوده است « 3 » . از ديگر سو فرهنگ و تمدن عقلى به خودى خود نيروئى را تشكيل مىداده كه روا نبود در بست در دست اتباع باقى گذاشته شود . در دستگاه چنگيزخانى كوششى به عمل مىآمد تا دو چيز را كه در يك جا نمىگنجيدند يعنى زندگى صحرا نشينى و فرهنگ عقلى را با يكديگر سازش دهند و اين خود نقطهء ضعف آن اساس و علت اصلى سقوط آن بوده . ولى سازمانى كه چنگيز به امپراطورى خويش
هامش
( 1 ) - راوندى ؛ ترجمهء تركى ، 28 : « دايم كوچ ايدهلر اوتراق اولميالر » ( البته در اصل فارسى نيست . )
( 2 ) - حمد اللّه مستوفى قزوينى ، « تاريخ گزيده » ، نسخهء خطىLGU، شمارهء 153 ، ورق 472 : « مغول را در شهر نشستن قاعده نيست و خلاف ياساق چنگيز خان است » .
( 3 ) - مليورانسكى ، « بناى يادگارى به افتخار كيولتگين » ، ص 70 ( كتيبهء بزرگ كيولتگين ، سطرهاى 26 و 27 ) ؛
. 17 .Radloff . « Die altturkischen Inschriften der Mongolei » , Life . I . S. 107 . 106 .Thomson . « Inscriptions de I'Orkhon » . pp.